«Για μένα το “Z” ήταν κάτι σαν τοκετός»

Ο Σαρλ Ντενέρ και ο Ιβ Μοντάν σε σκηνή από το «Z» του Κώστα Γαβρά. Για τον σκηνοθέτη η ταινία, εκτός των άλλων, ήταν ο τοκετός ενός νέου είδους κινηματογράφου

Κάπου τον Μάιο του 1967, έναν μήνα μετά την επιδρομή των Απριλιανών στο
ελληνικό Σύνταγμα, ο Βασίλης Βασιλικός ακούει τηλεφωνικώς τον Κώστα Γαβρά να
του κάνει την πιο «ανήθικη» πρόταση που του έγινε μέχρι τότε: «Ο αδελφός μου
Απόστολος μου έδωσε το “Z” και το διάβασα πριν από έναν μήνα στο αεροπλάνο.
Ύστερα από το πραξικόπημα, αποφάσισα να το κάνω ταινία. Τι λέτε;».

Αμφότεροι ξενιτεμένοι στην Ευρώπη. Με πρώτο τον Γαβρά, τον οποίο ο Εμφύλιος,
οι ταγματασφαλίτες, οι δωσίλογοι και το παρελθόν τού αντάρτη πατέρα του Αρκά
έστειλαν στο Παρίσι: «Ευτυχώς δηλαδή, γιατί με περιέθαλψαν, με δωρεάν
κινηματογραφικές σπουδές και με εύκολη ημι-απασχόληση για να βγάζω ένα
αξιοπρεπές, φοιτητικό μεροκάματο. Τα καλύτερα έχω να πω για τους Γάλλους.
Φαντάσου, τελευταία, όλα τα συνδικαλιστικά σωματεία με πρότειναν εκπρόσωπό
τους στο Δ.Σ. της γαλλικής τηλεόρασης».

Έτσι, εμείς με Αλίκη – Φίνο – Δαλιανίδη και ο Γαβράς, μόλις σε ηλικία είκοσι
επτά χρόνων, το 1960, ένας Γραικός, να λαμβάνει το βάπτισμα του
κινηματογραφικού πυρός ως βοηθός ενός Βερνέιγ, ενός Ντεμί και ενός Ρενέ
Κλεμάν! Άσε να μην μπω σε περισσότερες λεπτομέρειες, γιατί με το περιστατικό
τής Γκιουλ Καραχασάν ξαναβρέθηκα νοερώς στο 1967 και μου ‘ρθε να την κοπανήσω.

Το διάστημα αυτό, ο Costas συνάπτει φιλικές, ιδεολογικές σχέσεις με τα πρώτα
ονόματα της γαλλικής διανόησης και του star system. Έτσι, στην πρώτη μεγάλου
μήκους ταινία του «Comartiment toueurs» («Διαμέρισμα δολοφόνων», 1965)
μετέχουν οι Σιμόν Σινιορέ, Ιβ Μοντάν, Μισέλ Πικολί, Ζαν Λουί Τρεντινιάν, Ζακ
Περέν. H γνωριμία με τον τελευταίο θα αποδειχθεί για το «Z» ο άσος στο μανίκι!

Το πραξικόπημα βρίσκει τον Γαβρά με δεύτερη ταινία («Μακί, τα λιοντάρια της
Κολάσεως») και τον Βασιλικό στη Ρώμη να περιμένει τα αποτελέσματα της
εκδοτικής δραστηριότητας του «Z» στην Ευρώπη. Φανταστείτε πως όταν η συμφωνία
σφραγίστηκε, το μυθιστόρημα δεν είχε ακόμα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις
Γκαλιμάρ. «Παίρναμε τα τυπογραφικά από τον εκδοτικό οίκο και τα δίναμε στον
Χόρχε Σεμπρούν για να γράψει το σενάριο».

Ο Σεμπρούν, μία από τις κορυφαίες συγγραφικές πένες και ένα από τα πρώτα
ονόματα σεναριογράφων τις δεκαετίες ’60 και ’70, μέλος του Ισπανικού
Κομμουνιστικού Κόμματος, αφαιρεί τις λυρικές εξάρσεις του μυθιστορήματος, το
μετατρέπει σε χρονικό και το πουσάρει με μηχανή θρίλερ. Ο Γαβράς
ενθουσιάζεται. Στα χέρια του, ένα ακατέργαστο διαμάντι, αυτό που το 1969 οι
«New York Times» ονόμασαν «Ο Άλφρεντ Χίτσκοκ του πολιτικού θρίλερ».

Ο Costas τα είχε όλα. Ένα στέρεο σενάριο και ένα καστ πολλών καρατίων: Μοντάν,
Τρεντινιάν, Περέν, Ρενάτο Σαλβατόρι και Ειρήνη Παπά. Του έλειπε όμως ο
παραγωγός. Μυστήρια πράγματα. Κάτι συνέβαινε και την τελευταία στιγμή όλοι
έκαναν πίσω.

Μπας και υπήρξαν έξωθεν παρεμβάσεις;

«Δεν ξέρω. Εκείνο που ξέρω είναι πως οι ασφαλίτες επισκέφθηκαν το πατρικό μου
σπίτι στην Ελλάδα και αντί άλλης απαντήσεως άκουσαν τη μάνα μου να τους λέει
“τραβάτε να βρείτε τον γιο μου στο Παρίσι”».

H λύση προέκυψε από τον άσο στο μανίκι, δηλαδή τον Ζακ Περέν, ο οποίος
διατηρούσε άριστες σχέσεις με τους απελευθερωμένους Αλγερινούς κι έτσι η
παραγωγή μεταφέρθηκε σαν κολεκτίβα, με ποσοστά όλοι οι συντελεστές, στην
πρωτεύουσα της χώρας. «H κυβέρνηση μας παρείχε τα πάντα, από την κεντρική
πλατεία που έκλεινε για λογαριασμό μας από τις έξι το απόγευμα μέχρι τεχνικούς
και ηθοποιούς. Έτσι, η δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη και η Θεσσαλονίκη
μεταφέρθηκαν στο Αλγέρι».

Το αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Περί τα τρία εκατομμύρια εισιτήρια στη
Γαλλία, δεκάδες βραβεία και διακρίσεις (ανάμεσα σ’ αυτά και υποψηφιότητα για
Όσκαρ σκηνοθεσίας). Το κυριότερο, μαζί με τις συναυλίες του Μίκη και τις
εμφανίσεις της Μελίνας, χαράχτηκε στη μνήμη σαν ένα από τα τρία μεγαλύτερα
προπαγανδιστικά τσουνάμι που συνέβαλαν στη διεθνή κατακραυγή εναντίον της
χούντας. Για τον Γαβρά όμως, το «Z», εκτός των άλλων, ήταν ο τοκετός ενός νέου
είδους κινηματογράφου. «H ομολογία» το 1970 και «H κατάσταση πολιορκίας» το
1973 έβαλαν όλα τα αντισεισμικά θεμέλια του πολιτικού θρίλερ. Ακόμα και το
πρόσφατο «Τσεκούρι» είναι παιδί από την ίδια μήτρα!

INFO

Το θρυλικό «Z» του Κώστα Γαβρά προσφέρουν σε DVD αύριο «TA NEA – Σαββατοκύριακο».