TPITH AΠOΨH Tο κρυφό στην αρχιτεκτονική

Ο λόγος για το πλήγμα που έχει υποστεί η ιδιωτική ζωή των ανθρώπων επανέρχεται
σε δημοσιεύματα και σχόλια όλο και πιο συχνά, ανάλογα με τις αφορμές που
παρουσιάζονται και την ατμόσφαιρα που δημιουργήθηκε πρόσφατα από τα γνωστά
γεγονότα των υποκλοπών.

Έτσι έχει διαταραχθεί ένα από τα προαιώνια ερείσματα της αρχιτεκτονικής
σύνθεσης, η σχέση δημόσιο – ιδιωτικό, κλειστό – ανοιχτό, κρυφό – φανερό.
Πρόκειται για τα «δίδυμα φαινόμενα», χαρακτηριστικά καίριας σημασίας, τα οποία
με διαφορετικές ερμηνείες προσδιορίζουν ποιότητες και σε άλλες τέχνες:
λογοτεχνία, μουσική, ζωγραφική, γλυπτική.

H σχέση αυτή αποτελεί την πεμπτουσία της σύνθεσης και συνδέεται άρρηκτα με τις
διαβαθμίσεις που αναφέρονται στον ιδιωτικό ή στον δημόσιο χαρακτήρα των
περιοχών, τις οποίες καλείται να διαχειριστεί η αρχιτεκτονική.

Μια στοά, για παράδειγμα, έχει περισσότερο ή λιγότερο δημόσιο χαρακτήρα,
ανάλογα με την επεξεργασία, τις αναλογίες, τα υλικά, τη θέση της στο σύνολο
του οικοδομημένου χώρου, την οργάνωση της κίνησης εντός αλλά και εκτός της
περιοχής της, τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται από τον δρόμο, τη διέλευση
ή την είσοδο σ’ αυτήν από συγκεκριμένες θέσεις.

Οι στοές, με την προαιώνια ιστορία και τον διττό χαρακτήρα τους, αποτελούν με
την αμφισημία τους τα στοιχεία μετάβασης, τις γέφυρες ανάμεσα σε δύο περιοχές,
τις αρθρώσεις που παραπέμπουν σε ποιότητες γνώριμες στον μεσογειακό χώρο, όπου
το ύπαιθρο το μεγαλύτερο διάστημα του χρόνου «κατοικείται». Οι στοές
προσδίδουν τον πλούτο στη διαδρομή από το δημόσιο στο ιδιωτικό και αντίστροφα,
και προσδιορίζουν ποιότητες στην αρχιτεκτονική σύνθεση, οι οποίες στοχεύουν
στην ουσία της κατοίκησης και όχι στα εντυπωσιακά και κενά νοήματος
περιβλήματα.

Μια κατοίκηση, η κάθε κατοίκηση – και αυτό δεν παραπέμπει μόνο στην κατοικία –
αναφέρεται σε χώρους οικείους, είτε καθαρά ιδιωτικού χαρακτήρα στους οποίους ο
«κάτοικος» αισθάνεται ασφαλής και προφυλαγμένος, αισθάνεται σπίτι του, είτε σε
άλλους περισσότερο ανοιχτούς προς το δημόσιο, οι οποίοι συνδέονται άμεσα ή
έμμεσα με την πόλη και ανήκουν λιγότερο ή περισσότερο στον αστικό ιστό,
ανάλογα με τις διαβαθμίσεις της ιδιωτικότητας που προσφέρουν.

Από καιρό όμως, στην εποχή μας, αυτές οι λεπτές συνθετικές ποιότητες της
αρχιτεκτονικής έχουν ισοπεδωθεί. H εξωστρέφεια που κυριαρχεί – σημείο των
καιρών-, συνάδει με την τάση για επίδειξη και τη δίψα για την εισβολή του
καθενός στην καθημερινή ζωή και τον ιδιωτικό χώρο του άλλου. Έτσι απειλείται
το μυστικό, η έκπληξη, η οικειότητα και η οικειοποίηση των χώρων. «Ο άνθρωπος
χάνει το σπίτι του, δεν ζει πλέον εν ειρήνη με τον εαυτό του» έγραψε ο
Aldo Van Eyck.

Και όμως, μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα η αρχιτεκτονική επιμένει, αν και
δεν υποστηρίζεται, δεν προβάλλεται. Αν και η Πολιτεία δεν αναγνωρίζει με
πράξεις ότι θεωρεί την αρχιτεκτονική ένα από τα σημαντικά στηρίγματα του
πολιτισμού, υπάρχουν ακόμα ονειροπόλοι και «ποιητές» που εξακολουθούν να
ελπίζουν και να αφοσιώνονται σ’ αυτήν.

Τις ημέρες αυτές, τις αφιερωμένες στην αγάπη και τη θυσία για τον άνθρωπο, ας
τελειώσω με τα λόγια του αρχιτέκτονα Alldo Van Eyck, ο οποίος έγραψε
προλογίζοντας την έκθεσή του στην Εθνική Πινακοθήκη το 1983, στο τεύχος με τον
ελληνικό τίτλο: AX BAX (από το επιφώνημα της επιγραφής στο σπίτι του Ροδάκη,
στην Αίγινα, τον οποίο πολύ είχε εκτιμήσει):

«Ο άνθρωπος είναι το υποκείμενο, καθώς και το αντικείμενο της
αρχιτεκτονικής.

Όποιος προσπαθεί να λύσει το αίνιγμα του χώρου με την αφαίρεση, θα
κατασκευάσει ένα περίγραμμα του κενού και θα το ονομάσει χώρο.

Όποιος προσπαθεί να συναντήσει τον άνθρωπο in abstractum, θα μιλήσει
με την ηχώ του και αυτό θα το ονομάσει διάλογο.

Ο άνθρωπος ακόμα εισπνέει και εκπνέει. Πότε επιτέλους και η
αρχιτεκτονική θα κάνει το ίδιο;»

H Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.