Zουν δίχως αριθμούς

Βαθιά στην καρδιά του τροπικού δάσους του Αμαζονίου, στην όχθη του ποταμού
Μαϊτσί, ο γλωσσολόγος Νταν Έβερετ διδάσκει τα στοιχειώδη. «Ένα, δύο, τρία»,
επαναλαμβάνει όσο καθαρότερα μπορεί στα πορτογαλικά. Ουδείς από τους μαθητές
του φαίνεται να καταλαβαίνει.

Πάνε περισσότερα από 25 χρόνια που ο καθηγητής Έβερετ, ιεραπόστολος στη
Βραζιλία τότε και τώρα εθνολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, βάλθηκε να
διδάξει μέλη της φυλής Πιράχα πώς να μετρούν. Δεν τα κατάφερε. Βρέθηκε
αντιμέτωπος μ’ έναν κόσμο χωρίς αριθμούς και χρόνο, στον οποίο οι άνθρωποι
έμοιαζαν να σιγοτραγουδούν και να σφυρίζουν μάλλον, παρά να μιλούν.

Στη διάρκεια μιας από τις πρώτες επισκέψεις του στη χώρα των Πιράχα, στα τέλη
της δεκαετίας του 1970, ο καθηγητής Έβερετ άρχισε να καταλαβαίνει κάπως τι
έλεγαν μεταξύ τους τα μέλη της φυλής. Το 1980, βάλθηκε να τους διδάξει . Επί
οκτώ μήνες προσπαθούσε να εξηγήσει στοιχειώδη αριθμητική σε άνδρες και
γυναίκες που ήθελαν να μάθουν πώς να συναλλάσσονται με τις άλλες φυλές. Στο
τέλος της προσπάθειας, ελάχιστοι είχαν μάθει να μετράνε ώς το εννέα, ενώ η
πράξη ένα συν ένα αποδείχθηκε πως ξεπερνούσε τις δυνάμεις τους. Οι Πιράχα, όχι
μόνο δεν χρησιμοποιούν αριθμούς στη γλώσσα τους, αλλά φάνηκαν ανίκανοι ακόμη
και να τους κατανοήσουν. Στα επτά χρόνια που ο καθηγητής Έβερετ έζησε μαζί
τους, δεν τους άκουσε ποτέ να χρησιμοποιούν λέξεις όπως «όλοι», «καθένας» και
«περισσότερο». Υπάρχει μια λέξη, «χόι», που πλησιάζει στον αριθμό ένα, αλλά
μπορεί επίσης να σημαίνει «μικρό» ή μια μικρή ποσότητα, όπως δύο μικρά ψάρια,
σε αντίθεση με ένα μεγάλο.

Οι δομές της γλώσσας

Δεν είναι όμως μόνον η πλήρης απουσία της ικανότητας αρίθμησης. «Προσπάθησα να
βρω δομές που πίστευα πως έχει κάθε γλώσσα και δεν τις βρήκα», λέει ο
καθηγητής Έβερετ, ο οποίος μιλάει τώρα με άνεση τη γλώσσα τους. Πιστεύει πως
οι Πιράχα είναι ο μοναδικός λαός στον κόσμο που δεν έχει ξεχωριστές λέξεις για
τα χρώματα. Δεν έχει γραπτή γλώσσα ούτε συλλογική μνήμη που να πηγαίνει πίσω
περισσότερο από δύο γενιές. H έννοια της διακοσμητικής τέχνης είναι ξένη γι’
αυτούς, ακόμη και το πιο απλό σκίτσο τους προκαλεί έντονη ταραχή. Πιστεύεται
επίσης πως αποτελούν τη μοναδική κοινωνία στον κόσμο που δεν έχει κάποιο μύθο
για τη δημιουργία. H γλώσσα τους είναι απλή. Στους άνδρες περιορίζεται σε οκτώ
σύμφωνα και τρία φωνήεντα. Οι γυναίκες έχουν το μικρότερο αριθμό «ήχων
ομιλίας» στον κόσμο, με μόλις επτά σύμφωνα και τρία φωνήεντα. Δεν έχουν
παρελθοντικό χρόνο, δεν υπάρχει τρόπος να πεις, για παράδειγμα, «έφαγα».

Το φέρετρο της κληρονομιάς του… Τσόμσκι

Σε μια διατριβή που δημοσίευσε πέρυσι, ο καθηγητής Έβερετ υποστηρίζει
πως οι Πιράχα είναι αυτό που είναι εξαιτίας της κουλτούρας τους και του
μοναδικού τρόπου ζωής τους. Και αυτό, όχι η γλώσσα τους, είναι που τους
εμποδίζει να μάθουν να μετρούν. H γλώσσα τους δεν έχει παρελθοντικό χρόνο,
λέει, επειδή όλα υπάρχουν γι’ αυτούς στο παρόν. Όταν δεν μπορούν πλέον να
αντιληφθούν κάτι, αυτό παύει να υφίσταται.

Αυτό που καθιστά τις θεωρίες του καθηγητή Έβερετ τόσο εντυπωσιακές για τον
κόσμο της γλωσσολογίας είναι το γεγονός ότι η ύπαρξή τους αντικρούει τις
γλωσσολογικές θεωρίες που κυριαρχούν από τα μέσα του 20ού αιώνα. H γλώσσα των
Πιράχα, ισχυρίζεται ο καθηγητής Έβερετ, είναι το τελευταίο καρφί στο φέρετρο
της γλωσσολογικής κληρονομιάς του Νόαμ Τσόμσκι, η θεωρία του οποίου για την
παγκόσμια γραμματική βασίζεται στην υπόθεση πως το ανθρώπινο μυαλό έχει μια
έμφυτη ικανότητα για τη γλώσσα και πως όλες οι γλώσσες μοιράζονται ορισμένους
βασικούς κανόνες που δίνουν στα παιδιά τη δυνατότητα να καταλαβαίνουν το νόημα
περίπλοκων συντάξεων.