TPITH AΠOΨH Ο λόγος, η σκέψη, η κριτική

H διάλυση των ορίων στα συστήματα έκφρασης είναι ένα φαινόμενο των τελευταίων
20-25 χρόνων· διεκπεραιώνεται στο πλαίσιο των συνολικών και ριζικών αλλαγών σε
όλους τους τομείς του βίου, του συλλογικού και, αναπόφευκτα του ατομικού·
συντελείται με γρήγορα βήματα και εν πολλοίς αθόρυβα και γι’ αυτό οι συνέπειές
του δεν γίνονται ευχερώς αντιληπτές, ούτε κατανοητές, μολονότι ορατές.

Οι αλλαγές εμφανίζονται ως πρόοδος· αν κάτι είναι πρόοδος ή όχι, ξέρουμε από
την Ιστορία ότι είναι συνάρτηση του φορέα που τις χρειάζεται και τις προωθεί.
Ξέρουμε επίσης, πάλι από την Ιστορία, ότι η «πρόοδος» που δεν λειτουργεί υπέρ
της κοινωνίας δεν μπορεί να ονομάζεται έτσι. Γι’ αυτά τα ζητήματα θέλω σήμερα
να διατυπώσω μερικές πρώτες σκέψεις γι’ αυτά που βλέπουμε μπροστά μας και δεν
καταλαβαίνουμε πού οδηγούν, μολονότι η μεταβατική περίοδος που διανύουμε
οδεύει, νομίζω, προς το τέλος της.

Είπα γι’ αυτά που βλέπουμε μπροστά μας, γιατί ανάλογες αλλαγές συντελούνται
και σε άλλους τομείς του βίου που δεν περνούν ως εικόνα από μπροστά μας· αυτά
που βλέπουμε μπροστά μας είναι βέβαια οι εικαστικές και αναπαραστατικές
τέχνες, είναι τα βιβλία που διαβάζουμε, είναι οι ομιλίες και τα επιστημονικά
συνέδρια που παρακολουθούμε κ.λπ.

Διάλυση των ορίων σήμαινε κατά το παρελθόν αντικατάστασή τους από νέα όρια· σε
μεταβατικές περιόδους, κατά τις οποίες διαμορφώνονται νέες πραγματικότητες
σχέσεων και ανάγκες, επομένως, νέων, διαφορετικών, οριοθετήσεων, η διάλυση των
παλαιών ορίων είναι συνθήκη sine qua non. Σήμερα όμως, κατά τη μετάβαση που
ζούμε εμείς, νέα όρια δεν έχω δει να αντικαθιστούν τα παλαιά· το πιο αισιόδοξο
θα ήταν να πω: ακόμη.

Πολύ φοβούμαι όμως ότι το να αισιοδοξούμε ίσως αποδειχθεί επικίνδυνο· ίσως,
μας οδηγεί σε εξουδετέρωσή μας από δράση απέναντι στο φαινόμενο – «απέναντι»
δεν θα πει «εναντίον». Οι θεωρητικοί της διάλυσης των ορίων δεν μας λένε αυτό
που είπαμε πριν, ότι δηλαδή κατά τις μεταβατικές περιόδους, όταν δοκιμάζονται
νέες οριοθετήσεις, η εμφάνιση των νέων ορίων καθυστερεί και ότι για να γίνουν
αυτά ορατά χρειάζεται χρόνος και πέραν του τέλους της μεταβατικής περιόδου,
όσο αυτό μπορούμε να το τοποθετήσουμε στον χρόνο με σχετική ακρίβεια.

Με απλά λόγια, αυτοί οι θεωρητικοί δεν μας λένε κάνετε υπομονή και θα τα δείτε
τα νέα όρια· μας λένε ότι δεν θα υπάρξουν νέες οριοθετήσεις γιατί δεν τις
χρειάζονται οι νέες πραγματικότητες και ότι αυτό είναι το νέο: χωρίς όρια –
είναι και αυτό μια οριοθέτηση. Όλα πια θα είναι απ’ όλα· η γλυπτική, για
παράδειγμα, μπορεί να είναι κάτι που δεν απαιτεί γλυφή.

Αν θέλουμε να προχωρήσουμε λίγο την ανάλυσή μας προς την κατεύθυνση των
επιπτώσεων αυτής της νέας πραγματικότητας, θα καταλήξουμε στη διαπίστωση ότι
αυτό που ενδιαφέρει είναι να πεισθούμε πως όλα είναι καλά, όλα είναι σωστά
και, τελικά, όλα είναι αλήθεια – και αυτό δεν αφορά μόνον τις τέχνες· και ότι,
βέβαια, μπορούμε έτσι να παράγουμε πράγματα καμωμένα από ασύμβατα μεταξύ τους
υλικά, όπως, ας πούμε, η σύνδεση του πανεπιστημίου με την αγορά – μια επόμενη
φορά θα μιλήσουμε γι’ αυτό -, αντί να παράγουμε συνθέσεις με συμβατά υλικά,
όπως το αντίστροφο στο παράδειγμά μας, να συνδεθεί η αγορά με το πανεπιστήμιο.

Έχει όμως και παραπέρα συνέπειες το πράγμα, γιατί, σε πείσμα των νέων
πραγματικοτήτων, το ένα φέρνει τ’ άλλο· γιατί, σε πείσμα των νέων προσεγγίσεων
του «όλα είναι αλήθεια», τα πράγματα έχουν αιτία και λόγο ύπαρξης και οι
αιτίες είναι ιεραρχημένες από τις κοινωνικές σχέσεις. Το «επιχείρημα» ότι όλα
παράγονται από τις έννοιες φαντάζει παλιό, αλλά δεν είναι· υπάρχει αιτία που
παράγονται τούτες ή εκείνες οι έννοιες, υπάρχει το «πρώτον κινούν» και αυτό
δεν είναι άλλο απ’ αυτό που είπα πριν, οι κοινωνικές σχέσεις.

Τι επιχειρούν και τι, για την ώρα, πετυχαίνουν να κάνουν οι νέες
πραγματικότητες με τη διάλυση των ορίων; Επιχειρούν να μας κάνουν να μην
ξέρουμε τι είναι τι, να τα θεωρούμε όλα σωστά και ωραία, όπως θα μας τα πουν·
ποιοι; αυτοί που τα θέλουν τα πράγματα έτσι. Πρόκειται για τορπίλη στο σύστημα
σκέψης μας, πρόκειται για επιχείρηση εξουδετέρωσης της σκέψης μας και ακύρωσης
της κριτικής.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών