Στο παζάρι ο θησαυρός του Aλέξανδρου

Από ένα πηγάδι σε χωριό του Αφγανιστάν «ανάβλυσε» το 1992 ένας από τους
μεγαλύτερους θησαυρούς της ελληνικής αρχαιότητας, που στη συνέχεια
διασκορπίστηκε στις τέσσερις γωνιές του κόσμου. Από τον θησαυρό αυτό, ένας
Γάλλος ερευνητής πιστοποίησε πρόσφατα την αυθεντικότητα ενός χρυσού μεταλλίου
του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Ο Οσμούντ Μποπεαράτσι, αρχαιολόγος ειδικός στα νομίσματα, μιλάει με τους χωρικούς του Μιρ Ζακάχ

Μια ωραία ημέρα του 1992, έπειτα από καταρρακτώδεις βροχές, το πηγάδι του
χωριού Μιρ Ζακάχ, στα βουνά του Αφγανιστάν, άρχισε να βγάζει χρυσά
νομίσματα… Μετά άρχισε να βγάζει αντικείμενα: κύπελλα, αναθήματα, αγάλματα.
Συνολικά 350 κιλά αντικειμένων από χρυσό και ασήμι και 4 τόνους νομισμάτων:
ένας από τους μεγαλύτερους θησαυρούς του ελληνικού κόσμου, ο οποίος
χρονολογείται από την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου – αλλά καλύπτει ευρύτερα
μια περίοδο από τον 5ο π.X. αιώνα ώς τον 3ο αιώνα μ.X. -, ξεπρόβαλε έτσι εν
μέσω του αφγανικού εμφυλίου, για να εξαφανιστεί και πάλι πολύ γρήγορα στις
τέσσερις γωνιές του κόσμου. Ο Οσμούντ Μποπεαράτσι, αρχαιολόγος ειδικός στα
νομίσματα, διευθυντής στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS)
και καθηγητής στη Σορβόννη, τον αναζήτησε και η αναζήτησή του τον οδήγησε από
το Λονδίνο στην Πεσαβάρ και από το Αφγανιστάν στην Ιαπωνία.

Χρυσό αγαλματίδιο αίγαγρου, φωτογραφημένο στο παζάρι της Πεσαβάρ

Μέσα σε σακιά! Το 1994, ο Μποπεαράτσι δίδασκε στο Πανεπιστήμιο της
Πεσαβάρ (Πακιστάν), όταν ένας συλλέκτης φίλος του – τον αποκαλεί «ο άνθρωπος
της Πεσαβάρ», επειδή ο ενδιαφερόμενος έχει ζητήσει να παραμείνει ανώνυμος –
τον πήγε στα παζάρια της πόλης για να του δείξει «απίθανα πράγματα». Μέσα στο
χάος ενός σκοτεινού καταστήματος, οι έμποροι άνοιξαν σακιά λιπασμάτων των 50
κιλών γεμάτα με χρυσά και ασημένια νομίσματα: σίκλους, δαρικούς, δραχμές,
δίδραχμα, τα νομίσματα των αυτοκρατοριών της Περσίας και της Ελλάδας. Αλλά και
αρχαία αντικείμενα καλυμμένα με λάσπη: κύπελλα, αγάλματα, δακτυλίδια. «Είχα
απλωμένους μπροστά μου πέντε αιώνες ιστορίας», λέει ο Οσμούντ Μποπεαράτσι στη
Σιλβί Μπριέ της γαλλικής «Λιμπερασιόν». Οι σάκοι προέρχονταν από το Μιρ Ζακάχ,
από την άλλη πλευρά των διάτρητων συνόρων.

«Νομίζεις πως θα έπιανε 200 δολάρια;»

Το περίφημο μετάλλιο του Μεγαλέξανδρου

Ο καταγόμενος από τη Σρι Λάνκα αρχαιολόγος έφτασε στο Μιρ Ζακάχ τον Μάρτιο του
2005, συνοδευόμενος από τον αναπληρωτή διευθυντή των αφγανικών αρχαιοτήτων και
12 στρατιώτες. Το χωριό αποτελείται από μερικά σπίτια χωρίς νερό και ηλεκτρικό
και ένα μόνο κατάστημα, ένα «τσάι χαν» – αίθουσα τσαγιού όπου βρίσκει κανείς
τα πάντα. «Πήγαμε κατ’ ευθείαν στο πηγάδι για να δούμε το μέρος. Σιγά σιγά οι
χωρικοί έφτασαν, θέλαμε να μας αφηγηθούν τις ανασκαφές, να αναγνωρίσουν
αντικείμενα που είχα εντοπίσει σε καταλόγους πωλήσεων ή εκθέσεων, όπως αυτόν
του μουσείου του Μίχο στην Ιαπωνία». Σύμφωνα με τον Οσμούντ Μποπεαράτσι, ένα
μεγάλο μέρος του θησαυρού του Μιρ Ζακάχ πωλήθηκε στο Λονδίνο σ’ έναν πολύ
γνωστό Γιαπωνέζο έμπορο που προόριζε τα αντικείμενα για το μουσείο του Μίχο,
κοντά στο Κιότο.

Πολύ γρήγορα, οι χωρικοί κατέφθασαν για να δουν τον σοφό που ξέρει καλά τα
νομίσματα. Σχεδόν όλοι έφεραν μαζί τους μερικά και τα έδειξαν διακριτικά στον
Οσμούντ Μποπεαράτσι: «Νομίζεις πως θα μπορούσα να πάρω γι’ αυτό 200 δολάρια;»
τον ρώτησε ένας απ’ αυτούς.

Μόνο μερικοί φύλαρχοι και πολέμαρχοι επωφελήθηκαν τελικά από τον θησαυρό. Τα
έσοδα γρήγορα δαπανήθηκαν για την αγορά όπλων, ενώ το Μιρ Ζακάχ δεν κατάφερε
να αποκτήσει ούτε τρεχούμενο νερό ούτε ηλεκτρικό. Τα νομίσματα πήραν γρήγορα
τον δρόμο για το Πακιστάν, με προορισμό την Πεσαβάρ, όπου οι αγοραστές δεν
λείπουν. «Από το Λονδίνο έφτασε ο Νάιτζελ Μάρκχαμ, ένας τέλειος Άγγλος
τζέντλεμαν, άνθρωπος της εμπιστοσύνης των μεγαλύτερων συλλεκτών», αφηγείται ο
Οσμούντ Μποπεαράτσι. Από το 1995, το τμήμα του θησαυρού που δεν έφυγε για την
Ιαπωνία είναι αποθηκευμένο στη Βασιλεία της Ελβετίας. Νομίσματα και
αντικείμενα από τον θησαυρό αυτό εμφανίζονται κατά καιρούς σε πλειστηριασμούς
των οίκων Σόθμπι’ς ή Κρίστι’ς.

Δεν είναι όμως τόσο η χρηματική αξία του θησαυρού που ενδιαφέρει τον ερευνητή
όσο η ιστορία την οποία αυτός αφηγείται. «Οι Έλληνες και Λατίνοι ιστορικοί δεν
κάνουν παρά μερικές έμμεσες αναφορές στους Έλληνες της Βακτριανής και της
Ινδίας. Καθώς τα αρχαία κείμενα γι’ αυτή την περιοχή είναι πολύ σπάνια, οι
πληροφορίες που παίρνουμε από τα νομίσματα γίνονται πολύ σημαντικές: χάρη στα
νομίσματα, γνωρίζουμε σήμερα τα ονόματα σαράντα Ινδο-ελλήνων βασιλέων που
βασίλευσαν μετά τον Αλέξανδρο, όταν οι γραπτές πηγές δεν αναφέρουν παρά επτά»,
λέει ο Οσμούντ Μποπεαράτσι.

Οι ληστές. Ο ίδιος προτείνει και μια εξήγηση για το πώς βρέθηκε ο θησαυρός στο
πηγάδι. Τον 4ο αιώνα, εποχή παρακμής στην Κεντρική Ασία και τη Βόρεια Ινδία,
κλέφτες που λεηλάτησαν ναούς αναγκάσθηκαν να κρύψουν τη λεία τους καθώς
έφταναν στρατοί όπως εκείνοι των Ούννων ή των Σασσανιδών. H κρύπτη ήταν τα
πηγάδια του Μιρ Ζακάχ.

Αντί λεοντής έχει κεφάλι ελέφαντα

Ανάμεσα σ’ όλα τα αντικείμενα του Μιρ Ζακάχ, ένα μετάλλιο είναι αυτό που
γοήτευσε περισσότερο τον Οσμούντ Μποπεαράτσι. Ο «άνθρωπος της Πεσαβάρ» το
έφερε στο Λονδίνο το 2004 για να ελέγξει την αυθεντικότητά του: ένα χρυσό
μετάλλιο με τη μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από τη μια πλευρά, ο Αλέξανδρος,
σε προφίλ φέρει στο κεφάλι του, αντί λεοντής, το κεφάλι ενός ελέφαντα· στην
άλλη πλευρά, ένας ελέφαντας που περπατάει προς ανατολάς συμβολίζει την
κατάκτηση της Ινδίας. Το γράμματα «BA» σημαίνουν «Βασιλέως Αλεξάνδρου». Και
ενώ τα νομίσματα στο όνομα του Αλεξάνδρου που βρέθηκαν στο Μιρ Ζακάχ κόπηκαν
μετά τον θάνατο του βασιλιά από τους διαδόχους του, ο Οσμούντ Μποπεαράτσι λέει
πως «τα αναμνηστικά μετάλλια που μοίραζε ο βασιλιάς στα στρατεύματα και τους
στρατηγούς του για να γιορτάσει τις νίκες του είχαν κοπεί ενώ βρισκόταν στη
ζωή, όπως αυτό το μετάλλιο, που είναι μοναδικό στον κόσμο. H εξέτασή του
έδειξε πως είναι από αρχαίο χρυσό και χρονολογείται από το 325 π.X.