TPITH AΠOΨH Kοινωνία της επιτήρησης

Τι έχουμε μάθει τα τελευταία χρόνια; Προφανώς ότι κάποιος μας παρακολουθεί.
Κρυφές κάμερες και μικρόφωνα, υποκλοπές τηλεφωνικών (σταθερών και κινητών)
συνδιαλέξεων, κάμερες παντού, αναγνώριση του ηλεκτρονικού μας ταχυδρομείου,
ιοί στους υπολογιστές, στα δίκτυα κ.ο.κ. Τελικά η «κοινωνία της επικοινωνίας»,
που όλοι ευαγγελιζόμαστε, μετατρέπεται, για να θυμηθούμε τον Φουκό, σε
«κοινωνία της επιτήρησης».

Οι νέες τεχνολογίες της επικοινωνίας και της πληροφορικής, που οραματίζονται
την ελευθερία, είναι τεχνολογίες εν δυνάμει ελέγχου. Καθημερινά διανέμουν
προγράμματα και υπηρεσίες διαμέσου των ηλεκτρονικών δικτύων και ταυτόχρονα
καταγράφουν ένα πλήθος συνδιαλλαγών. H κοινωνία της πληροφορίας ή «δικτυακή
κοινωνία» ή ακόμη και «κοινωνία των δικτύων» μπορεί να είναι ενδεχομένως μια
πιο διαφανής και αποτελεσματική κοινωνία, αλλά είναι εν δυνάμει και μια πιο
πειθαρχημένη κοινωνία.

Από ό,τι δείχνουν οι τάσεις σε πολλές χώρες, φαίνεται να έχουν τεθεί οι βάσεις
για τις αναγκαίες υποδομές που συγκροτούν τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού
«Πανοπτικού», ενός σύγχρονου πύργου ελέγχου, από τον οποίο κάθε κοινωνική
δραστηριότητα μπορεί να παρατηρηθεί και να επιτηρηθεί. Ακόμη χειρότερα, όπως
στο «Πανοπτικό» του Τζέρεμι Μπένθαμ, κινδυνεύουμε να νιώθουμε απόλυτα
ικανοποιημένοι με αυτό που μας συμβαίνει.

Όπως επισημαίνει ο Φουκό, όμως, στη μηχανή του «Πανοπτικού», το άτομο «το
βλέπουν, αλλά δεν βλέπει. Είναι αντικείμενο μιας πληροφόρησης, ποτέ το
υποκείμενο μιας επικοινωνίας». Το άτομο παρακολουθείται διαρκώς και παντού, εν
γνώσει του, κάτι που επιβεβαιώνει και αναπαράγει αυτόματα τις σχέσεις.
Προσαρμόζει τους καταναγκασμούς της εξουσίας στον εαυτό του και «δέχεται μέσα
του τη σχέση της εξουσίας, στην οποία παίζει ταυτόχρονα δύο ρόλους. Γίνεται η
βάση της ίδιας του της καθυπόταξης». Έτσι, το «Πανοπτικόν» αποτελούσε ένα
«ολοκληρωμένο σύστημα επιτήρησης / παρακολούθησης και πειθαρχίας / ελέγχου».

Στις μέρες μας, οι νέες τεχνολογίες της πληροφορικής και της επικοινωνίας
μπορεί να καταστήσουν εφικτό το «Πανοπτικό», χωρίς τις πέτρες και τα τούβλα
του Μπένθαμ. Εάν θεωρήσουμε ότι – όπως ισχυρίζονται οι Κέβιν Ρόμπινς και Φρανκ
Ουέμπστερ – οι τηλεπικοινωνιακοί βρόχοι, τα κυκλώματα και τα δίκτυα, με άλλα
λόγια η «δικτυακή κοινωνία», λειτουργούν ως ενιαίο σύνολο μπορούμε να δούμε
ότι το τεχνολογικό σύστημα έχει συσταθεί για να διασφαλίσει τον
συγκεντρωτισμό, τη μυστικότητα, την επιθεώρηση, την παρατήρηση, την εποπτεία
και την καταγραφή των δραστηριοτήτων, τόσο στην περιφέρεια όσο και στο σύνολο
της κοινωνίας.

H τεχνολογία της πληροφορικής υιοθετείται όχι ως μέσο διαχείρισης και ελέγχου
των σύγχρονων οργανισμών, αλλά και ολόκληρης της κοινωνίας. Αυτό που κάνουμε
όταν δίνουμε τα προσωπικά μας στοιχεία στις τράπεζες, τις Εφορίες, τις
διάφορες επιχειρήσεις κ.ο.κ., δεν είναι τίποτε άλλο από το να παρέχουμε
προσωπικά δεδομένα στους ηλεκτρονικούς λαβυρίνθους της εξουσίας.

H σύγκλιση της πληροφορικής, των μέσων επικοινωνίας και των τηλεπικοινωνιών
κάνει εξαιρετικά ταχύτερη την αναζήτηση και την εύρεση τέτοιων πληροφοριών,
από κάποιον οργανισμό. Έχουμε άραγε αναλογιστεί με ποιο τρόπο βρίσκουν τη
διεύθυνσή μας διάφορες εταιρείες για να μας προτείνουν τα προϊόντα και τις
υπηρεσίες τους; Με άλλα λόγια, έχουμε ήδη καταστεί ορατοί και αναγνωρίσιμοι
στις διάφορες «δυνάμεις επιτήρησης» των υπολογιστικών συστημάτων. Καταστάσεις
που θέτουν ακανθώδη ερωτήματα όταν μεταφέρονται στον τομέα των ατομικών αλλά
και των πολιτικών ελευθεριών. H δημιουργία, λόγου χάρη, μιας εθνικής τράπεζας
δεδομένων, με πληροφορίες για όλους τους πολίτες θα μπορούσε να επιφέρει όχι
μόνο περισσότερη αστυνόμευση, αλλά και έλεγχο, όπως υπονοείται, από άλλα
επίδοξα κέντρα εξουσίας.

Ουδείς υποστηρίζει ότι θα υπάρξει μία και μοναδική και τα πάντα «εποπτεύουσα
αρχή» στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Αλλά θα πρέπει να μας απασχολεί η
πολιτική και η κατασταλτική χρήση των νέων τεχνολογιών της πληροφορικής και
της επικοινωνίας, διαφορετικά ως πολίτες θα βρισκόμαστε συνεχώς μπλεγμένοι στα
«τριχοειδή αγγεία της εξουσίας». Στην ιστορία της τεχνολογίας της επικοινωνίας
(και όχι μόνον), οι εκάστοτε νέες τεχνολογίες παράγονται για να παρακολουθούν
και να ελέγχουν. Οι νέες τεχνολογίες της πληροφορικής και της επικοινωνίας
(ενδεχομένως θα μπορούσαν να μετονομαστούν σε τεχνολογίες της πληροφορίας και
της επιτήρησης) όχι μόνο δεν ξεφεύγουν από αυτήν την επιταγή, αλλά και
επεκτείνουν την ικανότητα ελέγχου.

Για τη νέα εποχή που ενδεχομένως οραματιζόμαστε θα έχει λοιπόν νόημα να μην
αντιμετωπίζουμε τη νέα τεχνολογία ως ένα εντυπωσιακό εργαλείο, αλλά να έχουμε
πάντα υπόψη τις αθέατες πλευρές της, γιατί συνήθως στη διαχείριση των
πραγμάτων εμπλέκονται οι φορείς της εξουσίας, της επιτήρησης και του ελέγχου.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.