TPITH AΠOΨH Πώς θα εξελιχθεί η αναθεώρηση

Έναν ακριβώς μήνα μετά το «λανσάρισμα» της αναθεώρησης, κανείς δεν μπορεί να
είναι σίγουρος πώς θα εξελιχθεί. Νέες ή απλώς λιγότερες προτάσεις μετά την
ανάδειξη της προχειρότητας όσων έχουν μέχρι στιγμής δημοσιοποιηθεί; Απλή
κριτική ή ακτιβισμός από την αξιωματική αντιπολίτευση; Διαβούλευση πραγματική
ή μόνο στα λόγια; Προς το παρόν δεν μπορούμε μεν να κρίνουμε ρυθμίσεις πριν
μάθουμε την οριστική τους μορφή, αλλά και δεν μπορούμε να μην κρίνουμε
αρνητικά την απόκρυψη ή αδυναμία ανάδειξης θέσεων σε μια διαδικασία που αφορά
την ίδια τη δημοκρατία.

Όσο περνά ο καιρός τόσο λιγότερο νόημα θα έχει να στεκόμαστε στον τρόπο που
άρχισε το νέο αναθεωρητικό διάβημα και στα πολιτικά ή μικροπολιτικά ελατήρια
της κυβερνητικής πρωτοβουλίας. Στο κάτω-κάτω δεν είναι η πρώτη φορά που με την
αναθεώρηση του ισχύοντος Συντάγματος η πλειοψηφία και να αιφνιδιάσει ήθελε και
να αλλάξει το πεδίο της δημόσιας αντιπαράθεσης επιχείρησε – και κατάφερε:
αρκεί να θυμηθούμε τη «σφήνα» στη δεύτερη εκλογή του Κωνσταντίνου Καραμανλή,
που «γέννησε» την αναθεώρηση του 1985-86, αλλά και, πιθανότατα, τη δεύτερη
εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ. Ούτε θα σταθώ τόσο στην έλλειψη αδήριτης ανάγκης που
να δικαιολογεί την παρούσα αναθεώρηση – και πάλι ο γενικά «εκσυγχρονιστικός»
στόχος της αναθεώρησης του 2001 μπορεί να θεωρηθεί υπερβολικά γενικός και
αποδείχθηκε, σε κάποιο βαθμό, επίπλαστος. Το στοιχείο, όμως, στο οποίο η
παρούσα διαδικασία διαφέρει εγγενώς και ουσιαστικά από τις δύο προηγούμενες,
έτσι ώστε – αυτό είναι το επιχείρημά μου – να έχει ήδη σφραγισθεί η κατεύθυνση
(ή μάλλον η έλλειψη κατεύθυνσης) και το «ήθος» (ή μάλλον η έλλειψη ήθους) της,
είναι η έναρξη της όλης συζήτησης τόσο νωρίς σε σχέση με την προηγούμενη
αναθεώρηση – για την ακρίβεια, πιο νωρίς ακόμα και από τις τυπικές
συνταγματικές προθεσμίες, αφού η 5ετία συμπληρώνεται τον ερχόμενο Απρίλιο. H
σπουδή αυτή και την προηγούμενη αναθεώρηση -που, παρά τη φλυαρία της, είχε
πολλά θετικά για το Κράτος Δικαίου στοιχεία – πλήττει (πλήττοντας όμως έτσι
όχι τους εμπνευστές της αλλά το πολίτευμα) και, ιδίως, εκπέμπει μια πρωτοφανή
έλλειψη σεβασμού προς το ίδιο το Σύνταγμα: υπονομεύει το κύρος του και την
εμπιστοσύνη των πολιτών σε αυτό, παραγνωρίζει τον εγγενή συμβολικό και
εξελικτικό του χαρακτήρα, αδικεί την πραγματική συμβολή του στο
μεταπολιτευτικό τοπίο. Ενώ το Σύνταγμά μας ευρέως θεωρείται ένα από τα πιο
επιτυχημένα σε διεθνές επίπεδο, η τόσο βιαστική αναθεωρητική πρωτοβουλία το
εμφανίζει σαν εμπόδιο του οποίου η υπερπήδηση αποτελούσε την ύψιστη
προτεραιότητα της ελληνικής πολιτικής σκηνής.

Μόνος τρόπος να διασκεδαστούν αυτοί οι φόβοι θα ήταν να έχει υπάρξει η
κατάλληλη προετοιμασία, ώστε οι – έστω γενικές, στην αρχή – προτάσεις να
πείθουν ότι αντιμετωπίζουν υπαρκτά προβλήματα και ότι έχουν να προτείνουν
συγκροτημένες και βελτιωτικές της λειτουργίας των θεσμών λύσεις. Το αντίθετο
ακριβώς συμβαίνει. H πρώτη πρωθυπουργική εξαγγελία δεν περιείχε τίποτα πέρα
από το ίδιο το εφέ της, στη συνέχεια ακούστηκαν λίγο-πολύ τα πάντα και τα
αντίθετά τους, η δε επίσημη εισήγηση του Πρωθυπουργού στην Κοινοβουλευτική
Ομάδα του κόμματός του (στις 17 Ιανουαρίου), που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι
θέτει τις βάσεις της συζήτησης, μπέρδεψε ακόμα πιο πολύ τα πράγματα. Δεν
χρειάζεται, νομίζω, άλλο επιχείρημα από το ότι από τις 17 «προτάσεις» του
Πρωθυπουργού, μόνο τρεις δεν προβλέπονται ήδη στο Σύνταγμα ή δεν απαγορεύονται
από άλλες αρχές ή διατάξεις του ή δεν θα μπορούσαν να καλυφθούν με απλό νόμο:
η θέσπιση Συνταγματικού Δικαστηρίου, ο τρόπος ανάδειξης των προέδρων των
ανωτάτων δικαστηρίων και η αύξηση του αριθμού των βουλευτών Επικρατείας. Και
από αυτές, καμία δεν θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί δημοκρατικά ή πολιτειακά
αναγκαία, αφού αντιστοιχούν σε θεσμούς δικαιωμένους από τον χρόνο και από την
πρακτική που τους επιφυλάχθηκε. Ο διάχυτος έλεγχος της συνταγματικότητας των
νόμων είναι ένα καμάρι της ελληνικής συνταγματικής τάξης, αφού περιορίζει την
αυθαιρεσία – και κυρίως την αίσθηση πιθανής αυθαιρεσίας – μιας Διοίκησης
μαθημένης να την «υπακούουν». Τους «καλούς» δικαστές – και ιδίως προέδρους των
ανωτάτων δικαστηρίων – δεν διαμορφώνει και πάντως δεν εγγυάται η αρχαιότητά
τους, αλλά το δημοκρατικό τους φρόνημα, που σε κάθε περίπτωση θα αντανακλά το
αντίστοιχο φρόνημα εκείνων που θα κληθούν να τους επιλέξουν. Ο ισχύων
συνδυασμός, τέλος, εκλεγόμενων και «διοριζόμενων» βουλευτών ανταποκρίνεται
στην – εύλογη – δυσπιστία απέναντι σε επιλογές προσώπων χωρίς άμεση
νομιμοποίηση – και πάντως το υπαρκτό πρόβλημα βελτίωσης των συνθηκών του
εκλογικού αγώνα δεν αντιμετωπίζεται μέσω του θεσμού των βουλευτών Επικρατείας,
αλλά μέσω μεταρρυθμίσεων στο εκλογικό σύστημα.

Το αδιέξοδο ολοκληρώνει η στάση των κομμάτων, δηλαδή η έλλειψη στοιχειώδους
«συνταγματικής φιλοσοφίας» που να καθορίζει τη στάση τους έναντι της
αναθεώρησης – της προτεινόμενης αλλά και κάθε ευκταίας. Ο εν γένει
οπορτουνισμός και ερασιτεχνισμός της πλειοψηφίας, η αδυναμία, μέχρι στιγμής,
του ΠΑΣΟΚ να συνθέσει τις επιμέρους απόψεις σε μια πραγματικά προοδευτική
πρόταση για το κράτος, τα δικαιώματα και τις εξουσίες και η πλήρης απαξίωση
του αναθεωρητικού εγχειρήματος από τα κόμματα πέραν της Κεντροαριστεράς –
αναμενόμενη όσον αφορά το KKE, αλλά διπλά απογοητευτική για τον «ανανεωμένο»
Συνασπισμό – οδηγούν νομοτελειακά σε μια αντιπαράθεση χωρίς βάθος,
αποσπασματική και, τελικά, ελάχιστα ενδιαφέρουσα για τους πολίτες.

Έλλειψη «συνταγματικού πατριωτισμού», επιστημονικο-πολιτικής προετοιμασίας και
απόψεων με ευρύτερη από τη συγκυρία στόχευση: τα πρώτα συμπεράσματα από τη νέα
αναθεωρητική περιπέτεια δεν είναι ευοίωνα.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.