ANOIXTO ΜΒΑ Xέρι χέρι με την ψυχολογία

Όταν μιλάμε για αγορές, σε μεγάλο βαθμό αναφερόμαστε σε προσδοκίες και
εκτιμήσεις. Οι θετικές και αρνητικές προσδοκίες των ανθρώπων αρκούν, για να
πολλαπλασιάσουν την αξία των αγορών ή – αντίθετα – να τις οδηγήσουν σε
κατάρρευση. H μελέτη της οικονομικής δραστηριότητας σε μια κοινωνία δεν μπορεί
να αγνοήσει την ψυχολογία και τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Άλλωστε, η σημασία
της ψυχολογίας στα Οικονομικά έχει αναδειχθεί και από κάποιες βραβεύσεις με
Νόμπελ Οικονομίας.

H ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΗ

Το πώς και το γιατί ορισμένοι άνθρωποι συμπεριφέρονται με έναν δεδομένο τρόπο
κάποια συγκεκριμένη χρονική περίοδο, είναι κάτι που δεν μπορεί πάντα να
εξηγηθεί ορθολογικά. Τα τελευταία χρόνια όλο και πληθαίνουν οι δημοσιεύσεις
που υποστηρίζουν ότι η νευροεπιστήμη, μέσω της μελέτης της λειτουργίας του
ανθρώπινου εγκεφάλου, μπορεί να συνδράμει την οικονομική επιστήμη με χρήσιμα
συμπεράσματα και θεωρίες.

H ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

H οικονομική επιστήμη συνδύασε την περίφημη Θεωρία Παιγνίων με έρευνες που, σε
συνδυασμό με τις βιολογικές και τις γνωστικές επιστήμες για τον εγκέφαλο,
μελετούν την οικονομική συμπεριφορά των ατόμων. Τα πιο πρόσφατα εργαλεία
επέκτειναν αυτό το πρότυπο μελέτης, για να συμπεριλάβουν:

α) τη σχέση των ατόμων με την αβεβαιότητα και τον χρόνο

β) τη διαδικασία επεξεργασίας των πληροφοριών, και

γ) τη διαδικασία λήψης ορθολογικών οικονομικών αποφάσεων.

Πολλοί οικονομολόγοι, πάντως, είχαν ανέκαθεν τις αμφιβολίες τους για την
ορθολογική ικανότητα της ατομικής επιλογής. Το 1925 ο Viner (σ. 373-374)
επισήμανε, μεταξύ άλλων: «H ανθρώπινη συμπεριφορά γενικότερα, και πιθανώς στην
αγορά, δεν υπόκειται στη σταθερή και λεπτομερή καθοδήγηση των προσεκτικών και
ακριβών υπολογισμών, αλλά είναι το προϊόν μιας ασταθούς και ανορθολογικής
σύνδεσης των ανακλαστικών ενεργειών, των ωθήσεων, των ενστίκτων, των
συνηθειών, της μόδας και της υστερίας». Συγχρόνως, οι οικονομολόγοι φοβήθηκαν
ότι αυτό το «ασταθές και ανορθολογικό σύνθετο των επιρροών» δεν μπορεί να
μετρηθεί άμεσα.

ΤΟ «ΜΑΥΡΟ ΚΟΥΤΙ»

H Οικονομική των Επιχειρήσεων παρέχει μια αισιόδοξη αναλογία. Τα παραδοσιακά
πρότυπα ανάλυσης μεταχειρίστηκαν τον θεσμό της εταιρείας ως το «μαύρο κουτί»
που παράγει αποτελέσματα βασισμένα στις εισαγωγές του κεφαλαίου, της εργασίας
και μιας λειτουργίας παραγωγής. Αυτή η απλοποίηση είναι χρήσιμη, αλλά οι
σύγχρονες απόψεις ανοίγουν το «μαύρο κουτί» και μελετούν τους μηχανισμούς των
νευρώνων και τις αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν, όπως τις «πρακτικές εργολαβίας»
μέσα στην εταιρεία, το πώς οι ιδιοκτήτες μισθώνουν και ελέγχουν την εργασία
κ.λπ. Επιπλέον, η Νευροοικονομική έβαλε τα θεμέλια για την κατανόηση του τι
συμβαίνει μέσα στο μυαλό του καταναλωτή (αναπτύχθηκε ραγδαία το
Neuromarketing), με πρότυπο και πάλι τη δομημένη οργανωτική δραστηριότητα μέσα
στις εταιρείες.

ΔΥΣΠΙΣΤΟΙ ΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΙ

H Νευροοικονομική παρουσιάζει μερικές από τις βασικές ιδέες και τις μεθόδους
της νευροεπιστήμης και αφορά κυρίως εκείνους τους τομείς που η έρευνα του
εγκεφάλου είναι πιθανό να έχει επιπτώσεις στις προβλέψεις (βλ. επίσης Zak, το
2004, και Camerer, Loewenstein και Prelec, το 2004, για περισσότερες
λεπτομέρειες). Οι περισσότεροι οικονομολόγοι σήμερα έχουν μια ουδέτερη στάση
για τη νευροεπιστήμη, αλλά είναι μάλλον δύσπιστοι ως προς τη χρήση της στα
Οικονομικά. Τα Οικονομικά θα μπορούσαν να συνεχίσουν να αναπτύσσονται μη
δίνοντας καμιά προσοχή στη νευροεπιστήμη. H «οικειότητα», όμως, με τον
εγκέφαλο και το πώς αυτός λειτουργεί, θα οδηγήσει σε καλύτερες θεωρίες γι’
αυτές τις οικονομικές περιοχές, στις οποίες η δράση και οι σκέψεις των ατόμων
παίζουν καθοριστικό ρόλο.

Το ότι τα ψυχολογικά στοιχεία των ατόμων επηρεάζουν τις οικονομικές αποφάσεις
τους, είναι κάτι που δεν μπορεί να το αμφισβητήσει κανείς. Συνεπώς, ένας
διάλογος των Οικονομικών με τις επιστήμες της Ψυχολογίας και της
Νευροψυχολογίας μόνο όφελος μπορεί να έχει.

Tips

H «οικειότητα»…

… με τον εγκέφαλο και το πώς αυτός λειτουργεί, θα οδηγήσει σε καλύτερες
θεωρίες για τις οικονομικές περιοχές, στις οποίες η δράση και οι σκέψεις των
ατόμων παίζουν καθοριστικό ρόλο

Πηγές αναφορών

* Ariely, D., Loewenstein, G., and Prelec, D. (2003), Coherent
Arbitrariness: Stable Demand Curves Without Stable Preferences, Quarterly
Journal of Economics 118, 73-106.

* Camerer, Colin, George Loewenstein and Martin Weber. (1989), The
Curse of Knowledge in Economic Settings: An Experimental Analysis, Journal of
Political Economy 97(5), 1232-1254.

* Jevons, William (1871), The Theory of Political Economy, First
Edition, London and New York, MacMillan and Co.

* Gintis, Herb (2003), Towards the Unity of the Behavioral Sciences.
http: //www-unix. oit. umass. edu/~gintis/.

* Platt Μ, Deaner R. (2003 ) Reflexive attention in monkeys and Humans,
Current Biology, vol.13.

* Zak, Paul, Matzner, William, and Kurzban, Robert (2003, In
Preparation), The Neurobiology of Trust.

* Viner, J. (1925), The Utility Concept in Value Theory and Its
Critics, Journal of Political Economy 33, 369-387.