TPITH AΠOΨH Oι… πολιτικές ευθύνες των Mέσων

Για μια ακόμη φορά τις τελευταίες ημέρες γίναμε μάρτυρες της γνωστής
αντιπαράθεσης ανάμεσα στους πολιτικούς και τα μέσα ενημέρωσης, ιδίως τα
τηλεοπτικά, τα οποία προσπαθούν να ποδηγετήσουν τον δημόσιο διάλογο και
επιτελούν έναν ρόλο «τηλε-δικαστηρίου». Παρόμοιες επικρίσεις σχετικά με τον
ρόλο και την ποιότητα των τηλεοπτικών μέσων και δημοσιογράφων έχουν
επαναληφθεί και μάλιστα με προβλέψιμη περιοδικότητα. Το πιο ενδιαφέρον
στοιχείο είναι ότι συχνά αυτές οι επικρίσεις προέρχονται από υψηλόβαθμους
πολιτικούς παράγοντες της χώρας.

Κι όμως οι εκτροπές δεν σταμάτησαν και κατά τη γνώμη μας δύσκολα θα
σταματήσουν. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι φαίνεται να πάσχουμε από μια
«οικολογική πλάνη», όπου συγχέουμε τα «δένδρα» με το «δάσος» ή στην πράξη
«καταδιώκουμε» τα δένδρα και αφήνουμε το δάσος ανέπαφο. Ποιο είναι το δάσος; H
απάντηση είναι μάλλον απλή: το δάσος στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι παρά
η ίδια η δομή του συστήματος, ο τρόπος με τον οποίο η ίδια η Πολιτεία και οι
πολιτικοί φορείς έχουν επιβάλει ή αποδεχτεί ότι λειτουργεί το τηλεοπτικό
σύστημα. Παρά ταύτα οι πολιτικοί, είτε βρίσκονται στην αντιπολίτευση είτε στη
συμπολίτευση, αντιδρούν για τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα MME στις
μέρες μας αποποιούμενοι τις ευθύνες τους.

H αποποίηση των ευθυνών οφείλεται εν μέρει στο ότι οι πολιτικοί φορείς είναι
οι πρώτοι θεσμοί της κοινωνίας μας που έχουν προσαρμοστεί στη λογική των μέσων
και ιδίως της τηλεόρασης. Αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι τα MME να
μπορούν να αλλάζουν την κατεύθυνση και την εστίαση της πολιτικής ατζέντας,
συμπεριλαμβανομένου του φαινομένου της σκανδαλοθηρίας. H δε δημόσια σφαίρα,
όπου με ορθολογικό τρόπο αντιπαρατίθενται τα επιχειρήματα για τις ανάγκες της
δημοκρατίας, μετατρέπεται σε ένα πεδίο απόμακρο και ιδανικό.

Από την άλλη πλευρά, τα MME, ιδίως τα ηλεκτρονικά, «αυταρέσκονται» συχνά από
τον θόρυβο που δημιουργούν. Αυτός ο θόρυβος είναι απόρροια του «ανταγωνιστικού
ήθους» της τηλεοπτικής ενημέρωσης που έχει συστηματικά υπονομεύσει τη χρυσή
τομή μεταξύ της δημοσιογραφίας (με τον εποπτικό της ρόλο) και της λογοδοσίας.

Μπορεί η αντίδραση σε αυτή την κατάσταση να προέλθει από τους ίδιους τους
δημοσιογράφους; Θεωρητικά οι δημοσιογράφοι μπορούν να αντιταχθούν σε συλλογικό
επίπεδο. Όμως, σε μια περίοδο έντονης εργασιακής ανασφάλειας, μ’ έναν
διογκούμενο εφεδρικό στρατό ανεργίας πίσω τους, οι όποιες αντιστάσεις τους
είναι μάλλον μικρές. Στην ουσία, οι απλοί εργαζόμενοι δημοσιογράφοι είναι
«όμηροι» των διευθυντών τους και των εργοδοτών τους. Οι τελευταίοι, παρ’ όλες
τις επικρίσεις, δεν δείχνουν να έχουν την απαιτούμενη διάθεση και ευσυνειδησία
να αλλάξουν τις πρακτικές τους.

Στην πράξη, τα τελευταία συμβάντα μάς επαναφέρουν σε δύο μονίμως αναπάντητα
και αλληλένδετα ερωτήματα: πρώτον, αν και σε ποιον βαθμό έχουμε ως κοινωνία
αποφασίσει για τη δομή και τη λειτουργία των MME και δεύτερον, αν και σε ποιον
βαθμό επιζητούμε να υπάρχουν και να τηρούνται οι κώδικες δεοντολογίας.

Ύστερα από δεκαέξι χρόνια κυριαρχίας της ιδιωτικής τηλεόρασης οφείλουμε να
παραδεχθούμε ότι έχουμε αποδεχθεί το ραδιοτηλεοπτικό πεδίο να επιτελεί τον
σημερινό του ρόλο. Στη θεωρία της λήψης των αποφάσεων, η μη απόφαση ή μη
πολιτική δεν συνιστά την έλλειψή της. Αντίθετα, σηματοδοτεί ότι έχει
αποφασιστεί τα πράγματα να λειτουργούν ως έχουν. Οπότε, από τη στιγμή που
έχουμε αποφασίσει το ραδιοτηλεοπτικό μας πεδίο να λειτουργεί σε συνθήκες χωρίς
τους κανόνες του παιχνιδιού είναι μάλλον ανόητο να ζητούμε να τηρούνται οι
κώδικες δεοντολογίας. Ο μόνος κανόνας που ισχύει σε ένα τέτοιο πεδίο είναι του
κέρδους, που όμως δεν περιορίζεται αποκλειστικά στις τηλεμετρήσεις (άλλο ένα
δένδρο του δάσους).

Παράλληλα, αυτοί που πραγματικά ελέγχουν τα ιδιωτικά MME υπερτερούν έναντι των
πολιτικών και των κομμάτων, αφού στην «εποχή του επικοινωνισμού» κανείς
πολιτικός δεν τολμά στην πράξη να τους αντιπαρατεθεί. Συχνά οι πολιτικοί
«βρυχώνται» ότι θα επιβάλουν νόμους αλλά ουδέποτε πάνε στο επόμενο βήμα, κι αν
το κάνουν σπανίως εφαρμόζονται. Από την άλλη πλευρά, συχνά αρκετοί πολιτικοί
μας καταγγέλλουν τα «διαπλεκόμενα MME» μόνο όταν αυτά τους διαπομπεύουν ή
αλλάζουν στάση απέναντί τους.

Τι μπορούμε εμείς, το κοινό, να κάνουμε; Ενδεχομένως θα φανεί ουτοπικό, αλλά
πιστεύουμε ότι στην κοινωνία των δυνάμεων της αγοράς μόνο η αντίσταση των
πολιτών μπορεί να έχει κάποιο αποτέλεσμα, σε μια τηλεόραση που λειτουργεί
σύμφωνα με τους νόμους του κέρδους. Αρκεί για λίγο να τους «γυρίσουμε την
πλάτη». Και μπορούμε να το κάνουμε αν κάθε φορά που βλέπουμε ένα δελτίο
ειδήσεων ή ενημερωτικό πρόγραμμα αφενός αναρωτιόμαστε τι είναι πραγματικά
σημαντικό από αυτά που μας λένε και μας δείχνουν και αφετέρου έχουμε υπόψη μας
ότι αυτό που μας προσφέρουν είναι ένα θέαμα, συχνά χαμηλής ποιότητας. Αν τους
γυρίσουμε την πλάτη, όπως έχουμε αρχίσει να κάνουμε με τα ριάλιτι, ίσως όλοι
αλλάξουν γνώμη.

O Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών