Eνστάσεις Στο βασίλειο της γρίπης (ή μήπως της βιολογίας;)

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ : Βιολογία. H επιστημονική, δηλαδή μηχανιστική
πειραματική βιολογία άρχισε από τον 17ο αιώνα με την περιγραφή από τον William
Harvey της κυκλοφορίας του αίματος και τη «ζωο-μηχανή» του Καρτέσιου (R.
Lewontin).

ΑΠΟ MIA πρώτη ματιά, η ατομική βόμβα στη Χιροσίμα δεν έχει καμία σχέση
ούτε με τη νόσο των τρελών αγελάδων ούτε με τον πρόσφατο ιό στα πουλερικά της
Ασίας. Στις 6 Αυγούστου του 1945 ο θόρυβος από την ατομική βόμβα μετέφερε κι
ένα άλλο μήνυμα: ήταν η ενθρόνιση της φυσικής στην κορυφή των επιστημών και δη
των «σκληρών» (θετικών). Οι ευφυέστεροι των μαθητών στράφηκαν προς την
επιστήμη που η επιτυχία της ακούστηκε σε όλο τον κόσμο. Που σταμάτησε έναν
πόλεμο και έθεσε νέους ορίζοντες στις δυνατότητες του ανθρώπου απέναντι στην
ύλη. Το 1957, με τον Σπούτνικ, η φυσική καγχάζει πλέον από τον θρόνο της
απέναντι στις άλλες επιστήμες. «Ο Θεός δεν παίζει ζάρια» είχε δηλώσει λίγα
χρόνια πριν ο Αϊνστάιν. Και ο κόσμος το εισέπραξε ως μια βεβαιότητα για το
λαμπρό μέλλον της ανθρωπότητας. (Βέβαια, σχετικά πρόσφατα, τον ψιλοάδειασε ο
Στ. Χόκινγκ, λέγοντας ότι «ο Θεός παίζει ζάρια, αλλά δεν μπορούμε να βλέπουμε
όλα τα σημεία όπου τα ρίχνει»). Αλλά η Φυσική με τα χρόνια δεν ανταποκρίθηκε
στις προσδοκίες. Ο Κώστας Γαβρόγλου (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθήνας –
Ιστορία των Επιστημών) εντοπίζει τρεις λόγους: «Τα υπεσχημένα δεν
επαληθεύτηκαν. Για παράδειγμα, η ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας ή το
πρόγραμμα της σύντηξης δεν έδωσαν πάμφθηνη ενέργεια στον πλανήτη. Παράλληλα,
τα μεγάλα πειράματα της φυσικής γίνονταν όλο και πιο ακριβά. Και ήδη άρχιζε η
μεγάλη επίθεση της βιολογίας».

Το 1986, βιολόγοι στην Αγγλία εντοπίζουν μια περίεργη εξέλιξη στην κατανάλωση
βοοειδών. H κυβέρνηση Θάτσερ – στα τελευταία της – και η αδύναμη κυβέρνηση
Μέιτζορ που ακολούθησε επέλεξαν να πνίξουν το πρόβλημα απειλώντας να κλείσουν
τη στρόφιγγα των χρηματοδοτήσεων. Αλλά οι πρώτοι νεκροί στοίχισαν τόσο στους
Τόρηδες όσο και στη βρετανική οικονομία. H απειλή ανοίγει τον δρόμο στους
νέους γκουρού της επιστήμης. Το 1989 στην άλλη άκρη του Ατλαντικού γίνεται η
ενθρόνιση του νέου βασιλιά. H αμερικανική κυβέρνηση έχει να επιλέξει ανάμεσα
σε δύο κορυφαία (και πανάκριβα) προγράμματα: ανάμεσα στην κατασκευή του
υποεπιταχυντή σχεδιασμένου για την ανακάλυψη των έσχατων δομικών αλλαγών της
ύλης (φυσική) και στο πολυδάπανο πρόγραμμα για τη χαρτογράφηση του ανθρώπινου
γονιδιώματος (βιολογία). Επιλέγεται το δεύτερο. Ο κύβος έχει ριφθεί…

H γενετική μηχανική, η Ντόλι…

… και κυρίως το φωτισμένο από τις κάμερες γονίδιο εισάγει τον κόσμο σε μια
νέα φάση. «Με τρόπο υπερβολικό και ίσως και υπερφίαλο» λέει η Χρυσάνθη
Παπαδοπούλου (επίκουρη καθηγήτρια Ιατρικής – Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων). Ο K.
Γαβρόγλου μιλάει για την εποχή της «νέας ουτοπίας». Και η Χρυσάνθη
Παπαδοπούλου την προσδιορίζει: «H σύγχρονη βιολογία δίνει υποσχέσεις για τη
θεραπεία του καρκίνου, για την αιώνια νεότητα, ακόμη και για την αθανασία».
Και πάνω απ’ όλα, τα επιστημονικά προγράμματα της βιολογικής δέσμης βρίσκουν
άφθονη χρηματοδότηση. Οι ανακοινώσεις στον Τύπο διαδέχονται η μία την άλλη. Οι
σελίδες της επιστημονικής φαντασίας τελικά περιέγραφαν τη ζωή; Σε όλον αυτό
τον βομβαρδισμό ο κόσμος φαίνεται να πείθεται ότι όλα τα θαύματα που γίνονται
στα εργαστήρια θα έρθουν και στα σπίτια μας. Σύντομα, πολύ σύντομα… Βέβαια
κάποιοι άλλοι νιώθουν αποκλεισμένοι. Για παράδειγμα, ενώ ανακοινώνεται ο
εντοπισμός γονιδίου για τη δυσλεξία, οι φαρμακευτικές εταιρείες δείχνουν
απρόθυμες να δαπανήσουν 100.000.000 δολάρια για την παρασκευή και διάθεση
φαρμάκων για τις τροπικές ασθένειες. Ο (όχι και ιδιαίτερα προοδευτικός)
κορυφαίος οικονομολόγος D.S. Landes εξηγεί τον λόγο: Τα περισσότερα κρούσματα
(μερικές δεκάδες χιλιάδων) εντοπίζονται σε χώρες με μέσο ετήσιο εισόδημα ανά
κάτοικο τα 400 δολάρια. Σ’ αυτές τις χώρες η δαπάνη για ιατροφαρμακευτική
περίθαλψη μόλις φθάνει τα 4 δολάρια ανά κάτοικο τον χρόνο! Από πού θα πάρουν
πίσω τα χρήματά τους οι φαρμακευτικές εταιρείες;

Αλλά και στις δυτικές κοινωνίες ακούγεται περίεργο ότι όλα αυτά τα θαυμαστά
κεκτημένα της βιολογίας δεν επαρκούν για την αντιμετώπιση της γρίπης των
πουλερικών. «Δεν είναι εύκολο να υπάρξει κεντρικός σχεδιασμός στην έρευνα»
σημειώνει ο Γιάννης Αλμυράντης (ερευνητής A’ στον Δημόκριτο). «Χρήματα
υπάρχουν για έρευνες. Είναι λοιπόν πολύ πιο εύκολο για τον βιολόγο να επιλέξει
αυτός το δικό του πρόγραμμα και να το φέρει σε πέρας και μετά – είναι δυστυχώς
αλήθεια – αρκετοί αρέσκονται να φιγουράρουν στα πρωτοσέλιδα μεγάλων
εφημερίδων».

H βιολογία έχει (όχι πάντα άθελά της)…

… δώσει την εντύπωση, λέει ο Γ. Αλμυράντης, ότι το μέλλον είναι εδώ. E,
λοιπόν, δεν είναι – ακόμη – εδώ. «Πολλές ασθένειες, όπως οι καρδιοπάθειες,
θεραπεύονται με τη χειρουργική και όχι από τη βαθιά γνώση της βιολογίας. Ακόμη
και τα χημειοθεραπευτικά φάρμακα απλώς σκοτώνουν κύτταρα. H εικόνα που υπάρχει
είναι υπερβολική. Μπορεί να ανακοινώνεται ο εντοπισμός ενός γονιδίου υπεύθυνου
για την τάδε ασθένεια, αλλά έχει σημασία να γνωρίζει κανείς πως οι 999 στις
1.000 ασθένειες είναι πολυγονιδιακές. Σαφώς η πρόοδος της βιολογίας μάς
βοηθάει να καταλάβουμε τον κόσμο. Είναι ευχές, αλλά για το μέλλον. Και είναι
χρήσιμο να ξέρουμε ως πολίτες ότι τα εμβόλια που έχουν ανακαλυφθεί είναι και
ελάχιστα και αφορούν σχετικά εύκολες αρρώστιες. Ο πήχυς μπήκε πολύ νωρίς ψηλά.
Και σ’ αυτό έχετε ευθύνη κι εσείς στα MME».

Όμως, πώς μπορεί ένας βιολόγος να προεξοφλεί ότι «ο ιός θα μεταλλαχθεί αλλά
δεν ξέρουμε το πότε;». Αυτές οι φράσεις, λέει ο K. Γαβρόγλου, όντως
δημιουργούν πρόβλημα στον κόσμο. Όμως δεν είναι ευθύνη του επιστήμονα. Ο
βιολόγος εκφράζει μια πιθανοκρατική αντίληψη. Αν δεν επαληθευτεί, δεν σημαίνει
ότι είπε ψέματα. Αλλά από τους πολίτες αυτό εκλαμβάνεται αιτιοκρατικά».
Χαρακτηριστικό είναι και το παράδειγμα για τον SARS που πανικόβαλε πριν από
λίγα χρόνια Ανατολή και Δύση. Το δίνει η Χρυσάνθη Παπαδοπούλου:«Ξέρουμε
στατιστικά ότι οι μεγάλες επιδημίες γρίπης έχουν μια συχνότητα 30 – 40 χρόνων.
Με τον SARS το καμπανάκι που χτύπησε οφειλόταν στο γεγονός ότι για 40 χρόνια
δεν είχε εκδηλωθεί επιδημία γρίπης με προοπτικές πανδημίας. Αλλά θα συμφωνήσει
κανείς ότι, όπως και στις τρελές αγελάδες, έτσι και στον SARS ήταν καλύτερο να
ληφθούν μέτρα. Μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι τα μέτρα και στη μία και
στην άλλη περίπτωση δεν περιόρισαν το πρόβλημα;».

H «αρχή της προφύλαξης»…

… είναι μια σχετικά πρόσφατη έννοια που ενσωματώθηκε στο κοινοτικό δίκαιο.
Και για τους νομικούς όχι μόνο αποτελεί επανάσταση, αλλά είναι και αποτέλεσμα
του θαυμαστού καινούργιου κόσμου της βιολογίας. Σύμφωνα μ’ αυτήν, εξηγεί ο
νομικός Γιώργος Μπάλλιας, ακόμη και ένδειξη – όχι απόδειξη – να υπάρχει ότι οι
συνέπειες μιας δράσης ενέχουν μεγάλο ρίσκο για τον πληθυσμό, οι αρχές οφείλουν
να λαμβάνουν μέτρα. «H προγενέστερη άποψη – λέει ο Γιάννης Σταυρακάκης
(ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Έσεξ) – θεωρούσε ότι οι φυσικοί επιστήμονες
ήταν σε θέση να φθάσουν σε ασφαλείς, «αντικειμενικές», περιγραφές της φύσης
και ως εκ τούτου σε αντικειμενικές εκτιμήσεις οποιουδήποτε ρίσκου, επειδή
ακριβώς μπορούσαν να γνωρίζουν με βεβαιότητα την αλήθεια της φύσης».

H βιολογία σκόρπισε, ως οφείλει η επιστήμη, αβεβαιότητες. Και η πολιτική
οφείλει να τις λάβει υπόψη της. Γιατί, όπως σημείωνε και ο «πατέρας του Τρίτου
Δρόμου» Άντονι Γκίντενς, οι σύγχρονες κοινωνίες δεν μπορεί παρά να είναι
κοινωνίες του ρίσκου: «Το ρίσκο αρχίζει να χρησιμοποιείται ευρέως μόνο σε μια
κοινωνία που προσανατολίζεται προς το μέλλον και η οποία προσβλέπει στο μέλλον
ως την επικράτεια που πρέπει να κατακτηθεί. Το ρίσκο προϋποθέτει μία κοινωνία
που προσπαθεί ενεργητικά να διαφοροποιηθεί από το παρελθόν της, κύριο
χαρακτηριστικό του σύγχρονου βιομηχανικού πολιτισμού»…

Πάντως, για καλό και για κακό, το Τμήμα Μοριακής και Κυτταρικής Βιολογίας του
Χάρβαρντ βρίσκεται στη λεωφόρο Θεολογίας! (Το οξύμωρο εντόπισε και κατέγραψε
ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους εξελικτικούς βιολόγους, ο Richard
Lewontin).

Info

* Άντονι Γκίντενς «Ο κόσμος των ραγδαίων αλλαγών» Αθήνα 2001
ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ

* Richard Lewontin

«Δεν είναι απαραίτητα έτσι» Αθήνα 2002, ΚΑΤΟΠΤΡΟ

* Λ. Λουλούδη, Βασιλικής Γεωργιάδου, Γιάννη Σταυρακάκη «Φύση, Κοινωνία,
Επιστήμη στην εποχή των “τρελών αγελάδων”» Αθήνα 1999, ΝΕΦΕΛΗ

* J. Habermas «Ο Μεταεθνικός αστερισμός» Αθήνα 2003 ΠΟΛΙΣ (μ’
ένα συγκλονιστικό κείμενο για την κλωνοποίηση)

* J. Habermas «Το μέλλον της ανθρώπινης φύσης» Αθήνα 2002 SCRIPTA

* Κώστα Γαβρόγλου «Το παρελθόν των επιστημών ως ιστορία» Ηράκλειο
2004 Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Enstaseis – blog

Θα μας βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

http: //enstaseis.blogspot.com