TPITH AΠOΨH Οι τυφλοπόντικες

Έτσι είναι το σύστημα Ποτέ νεκρός – για πάντα μάλιστα – χωρίς για λίγο
τουλάχιστον ζωντανός.

Ζωντανός ως απαραίτητη προϋπόθεση για νεκρός.

Λουκά Κούσουλα, «Τα ποιήματα»

Τελευταία όλοι – των πολιτικών κρατούντων τη σημαία και προπορευομένων –
μιλάνε για τη διαφθορά. Όλοι ξορκίζουν ή και αφορίζουν. Και όμως, η νόσος
είναι εδώ και δεν υποχωρεί με «ενέσεις αυτοπεποίθησης του καθεστώτος». Νομίζω
ότι όλοι έχουμε βολευτεί (με τον έναν ή τον άλλο τρόπο) με αυτό το «καρκίνωμα
του δημόσιου βίου», επιχειρούμε να το κάνουμε να λειτουργήσει υπέρ των δικών
μας συμφερόντων και το μόνο που πράγματι μας νοιάζει είναι να μειώσουμε τις
αρνητικές (για εμάς τους ίδιους) συνέπειές του.

H διαφθορά έχει εσωτερικές διαβαθμίσεις σε σχέση με την αποδοχή (συναίνεση;
συνενοχή;) της κοινής γνώμης. Μαύρη διαφθορά, αυτή που απερίφραστα καταδικάζει
ο κόσμος· γκρίζα διαφθορά, αυτή για την οποία άλλοι συμφωνούν και άλλοι όχι·
λευκή διαφθορά, αυτή που είναι ανεκτή. Το κατώφλι ανοχής εξαρτάται από το
ανομικό περιβάλλον ή και το κοινωνικό status των δραστών, από τη θεσμική
μετεξέλιξη του απαγορευμένου εγκλήματος σε επιτρεπόμενη συναλλαγή, από τις
ανάγκες της φιλελεύθερης οικονομίας, της ανάπτυξης, της παγκοσμιοποίησης.

Για τη χώρα μας το ενδιαφέρον δεν πρέπει να επικεντρώνεται στην αγοραία
διαφθορά, δηλαδή στην υπόγεια λειτουργία των δικτύων του κέρδους. Καλά θα ήταν
να ρίχναμε φως και στη λεγόμενη διαφθορά της εγγύτητας. Οι ενεργούντες μέσα
στην τελευταία αυτή αντίληψη θεωρούν τη διαφθορά ως οικογενειακή υπόθεση, ως
ηθικό χρέος της ομάδας στην οποία ανήκουν, ως πολιτική ενδυνάμωση των χαμένων
και αποκλεισμένων.

Οι διεφθαρμένοι αυτού του τύπου δρουν με «συνείδηση δικαίου» ή με σύνδρομο
Ρομπέν των Δασών, καθώς ισχυρίζονται ότι μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούν να
ενταχθούν στην κοινωνία ή να συμβάλουν στην αναδιανομή του εισοδήματος.

Έτσι η σύμβαση διαφθοράς ανάμεσα στον ενεργητικό και παθητικό δράστη
καλλιεργεί ανα-παρα-στάσεις, στις οποίες οι ρόλοι του καλού και του κακού, του
σωτήρα και του παλιάνθρωπου, του απελπισμένου και του άρπαγα εναλλάσσονται και
θολώνουν την εικόνα. H διοικητική διαφθορά (των υπαλλήλων) υποτίθεται ότι
διορθώνει τα κακώς κείμενα της νομοθετικής διαφθοράς (των αξιωματούχων), η
οποία με τη σειρά της δεν αφήνει να επεκταθεί η ταξική διαφθορά (των
πλουσίων). Σε κάθε βέβαια περίπτωση, για να είναι σε θέση κάποιος να
«διαφθαρεί» θα πρέπει προηγουμένως να έχει αξιολογηθεί από το σύστημα ως
χρήσιμος. Συνεπώς υπάρχουν πολλοί οι οποίοι «πωλούνται», αλλά κανείς δεν
ενδιαφέρεται να τους «αγοράσει».

Οι ανα-παρα-στάσεις της διαφθοράς έχουν και μιαν άλλη επίπτωση. Ο καθένας
πιστεύει ότι αυτό που κάνει δεν εμπίπτει στον ορισμό της διαφθοράς, στον οποίο
εντάσσονται σχεδόν αυτομάτως οι πράξεις των άλλων. Έτσι εάν – διά του
συνδικαλισμού – διορίσει κάποιος όλο του το σόι σ’ έναν Οργανισμό το βρίσκει
φυσιολογικό και κοινωνικά αποδεκτό (αν όχι επιβραβεύσιμο), ενώ εάν διορίσει
ένας πολιτικός κάποιο συγγενή του σε μια δημόσια θέση το καταγγέλλει ως
νεποτισμό, ευνοιοκρατία, άνιση μεταχείριση. Ο δε παραπάνω πολιτικός εάν
διαπιστώσει ότι το ίδιο κάνει ο πολιτικός αντίπαλός του, θα ψάξει να βρει
τρόπο να τον «ξεφωνίσει» υπογραμμίζοντας τις πολιτικές (!) διαφορές ανάμεσα
στις ίδιες αυτές ενέργειες. Πρέπει κάποτε να συμφωνήσουμε. Όπου υπάρχουν
προνόμια υπάρχει και διαφθορά. Όπου υπάρχει εξουσία υπάρχει και διαφθορά. Όπου
υπάρχει φτώχεια υπάρχει και διαφθορά. H διαφθορά είναι τελικά όπλο και των
εχόντων και των μη εχόντων.

Ως αντίδοτο, έχει προταθεί η ηθική διακυβέρνηση και η προστασία των «ευάλωτων»
λειτουργών. Πριν όμως αναζητήσουμε το «πώς», καλά θα ήταν να συζητήσουμε το
«γιατί». Με άλλα λόγια, ώς ποιο σημείο (αυτο)κάθαρσης μπορεί να πάει ένα
πολιτικό/κοινωνικό σύστημα χωρίς κίνδυνο απο-νομιμοποίησής του; H πάταξη της
διαφθοράς μπορεί να οδηγήσει σε πτώση του ίδιου του συστήματος εξουσίας.
Υπάρχει κάποιος πολιτικός στην Ελλάδα που θα έπαιρνε τέτοιο ρίσκο;

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.