Tο άλογο που δεν εξημερώθηκε ποτέ

H Μογγολία είναι η χώρα των αλόγων. Οι ορδές του Τζένγκις Χαν και οι
διάδοχοί τους κατέκτησαν πάνω σε άλογα το μεγαλύτερο μέρος της Ασίας κατά τον
13ο αιώνα.

Τα άλογα Πρεβάλσκι κυνηγήθηκαν, αλλά ποτέ δεν υποτάχθηκαν στον άνθρωπο. Σήμερα στη Μογγολία ζουν 300 άγρια άλογα

Οι σημερινοί νομάδες στη Μογγολία επιτηρούν τα κοπάδια τους καβάλα στ’ άλογα
και με τη βοήθειά τους διασχίζουν μεγάλες αποστάσεις στην έρημο Γκόμπι. Σ’
αυτή τη χώρα υπάρχει ένα από τα πιο ατίθασα άλογα, το αγριότερο ίσως όλων, που
ακόμη και οι ίδιοι οι Μογγόλοι δεν κατάφεραν ποτέ να το εξημερώσουν. Είναι ένα
είδος γνωστό ως Equus ferus przewalski ή άλογο-Π για συντομία.

Πρόκειται για το ένα από τα δύο υπάρχοντα είδη αλόγων. Όλες οι ράτσες
εξημερωμένων αλόγων, από το πόνι Shetland μέχρι το Clydesdale, ανήκουν στο
δεύτερο είδος που «φόρεσε» τα γκέμια και τα χαλινάρια πριν από 6.000 χρόνια.
Το άλογο-Π, που πήρε το όνομα του από τον Ρώσο εξερευνητή Πρεβάλσκι, ο οποίος
το προσδιόρισε τον 19ο αιώνα, έχει περίπου το μέγεθος ενός μεγάλου πόνι. Το
σώμα του είναι κοντόχοντρο, καστανόξανθο και έχει μικρά καφετί πόδια και
σκούρα χαίτη που στέκεται όρθια.

Στο απώτερο παρελθόν, τα άλογα περιπλανιόνταν στην Κεντρική Ασία και κυρίως
στη Μογγολία, όπου τα ονόμαζαν τάκχι. Ζούσαν σε οικογένειες έχοντας ως αρχηγό
ένα κυρίαρχο αρσενικό. Στη δεκαετία του 1960, τα άλογα τάκχι εξαφανίστηκαν από
την άγρια φύση της Μογγολίας και απ’ οπουδήποτε αλλού καθώς κυνηγήθηκαν από
τον άνθρωπο. Όχι μόνο για το κρέας τους αλλά επειδή ο χώρος όπου ζούσαν
χρησίμευσε για τη δημιουργία πόλεων και καλλιεργούμενων εκτάσεων. Λίγες μόλις
εκατοντάδες απ’ αυτά επέζησαν, υπό καθεστώς αιχμαλωσίας, κυρίως στην Ευρώπη.

Πρόγραμμα επανεγκατάστασης. Μία ομάδα βιολόγων με ειδίκευση στα
θηλαστικά της άγριας πανίδας άρχισε ένα πρόγραμμα αναπαραγωγής των αλόγων και
από το 1992 άρχισαν να επανεισάγουν τα περίφημα άλογα-Π στον τόπο καταγωγής
τους. Οι υπεύθυνοι στη Μογγολία λένε τώρα ότι τουλάχιστον 300 τέτοια άλογα –
εκείνα που μετανάστευσαν από την Ευρώπη μαζί με τους απογόνους τους – ζουν
σήμερα σε προστατευόμενες περιοχές και σε πάρκα της χώρας. Περίπου 170 απ’
αυτά κυκλοφορούν ελεύθερα στο εθνικό πάρκο Χουστάι που βρίσκεται 100
χιλιόμετρα δυτικά της πρωτεύουσας Ουλάν Μπατόρ. Τα υπόλοιπα βρίσκονται σε άλλα
δύο πάρκα στη δυτική πλευρά της ερήμου Γκόμπι.

Το πάρκο Χουστάι στη Μογγολία όπου φιλοξενούνται τα άγρια άλογα Πρεβάλσκι

Ανεπαρκές το πάρκο. «Είμαστε στην πέμπτη γενιά απογόνων των αλόγων
τάκχι, που γεννήθηκαν εδώ», λέει στην εφημερίδα «The New York Times» ο
διευθυντής του πάρκου Τσ. Σουκχτούλγκα και προσθέτει: «Είναι σε πολύ καλή
κατάσταση και προσαρμόζονται εύκολα στο φυσικό περιβάλλον». Ο δρ Όλιβερ
Ρίντερ, που είναι γενετιστής και έχει εργαστεί πάνω στα άλογα-Π, λέει ότι το
πρώτο στάδιο της επανένταξής τους στέφθηκε με επιτυχία. «Τα άλογα έχουν
εναρμονιστεί με το νέο τους περιβάλλον και αναπαράγονται κανονικά. Όμως το
πάρκο δεν είναι επαρκές για να συντηρήσει έναν μεγάλο αριθμό αλόγων και κατά
τη γνώμη μου στο μέλλον θα υπάρξει πρόβλημα με τις ποσότητες χορταριού που
είναι αναγκαίες για τη διατροφή τους».

Διεθνής συνεργασία. Οι πρώτες προσπάθειες για την επανένταξη των αλόγων
στην πατρική τους γη οργανώθηκαν από το Ίδρυμα για την Προστασία και τη
Διατήρηση των Αλόγων Πρεβάλσκι, που εδρεύει στην Ολλανδία. Το πρόγραμμα άρχισε
με τη μεταφορά 16 αλόγων στο πάρκο Χουστάι. Με το πέρασμα του καιρού η
Αυστρία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ουκρανία συνεισέφεραν κι αυτές κάποια
άλογα, υπό την καθοδήγηση επιστημόνων που συνεργάζονταν με τη Διεθνή Ομάδα για
τα Άλογα Τάκχι, που εδρεύει στην Ελβετία και τη Μογγολία. Τον περασμένο
Αύγουστο η Γαλλία απελευθέρωσε άλλα 12 άλογα στην έρημο Γκόμπι ενώ η Κίνα
σχεδιάζει στα δικά της εδάφη ένα αντίστοιχο πρόγραμμα επανένταξης.

Ο Κρίστιαν Βάλτζερ, που είναι οικολόγος άγριας ζωής στο Πανεπιστήμιο της
Βιέννης και ο οποίος έχει εποπτεύσει αρκετά προγράμματα επανένταξης αλόγων-Π,
τονίζει ότι τα ζώα βρίσκονταν υπό στενή παρακολούθηση σε μεγάλους
ρευματοδοτούμενους περίφρακτους χώρους για τον πρώτο χρόνο ή για τα πρώτα δύο
χρόνια. Αυτό τους έδινε τον απαραίτητο χρόνο για να αναπτύξουν αντισώματα
ενάντια σε ασθένειες που προκαλούνται από τσιμπούρια και για να προσαρμοστούν
στο νέο τους περιβάλλον και ιδίως στους δριμείς χειμώνες της Μογγολίας.

Ξεχωριστό είδος από τα οικόσιτα άλογα

Χώρες όπως η Αυστρία, η Γερμανία, η Γαλλία και η Ουκρανία έστειλαν ορισμένα από τα άγρια άλογα που διέθεταν στη Μογγολία, ώστε να επανενταχθούν στο φυσικό περιβάλλον της πατρίδας τους

Σε σπήλαια της Γαλλίας από την εποχή του Πλειστοκαίνου, υπάρχουν
ορισμένες τοιχογραφίες που απεικονίζουν άλογα τα οποία μοιάζουν πάρα πολύ με
τα σημερινά Πρεβάλσκι. Ακόμη κι αν η ύπαρξή τους ήταν γνωστή από τότε, η
διαπίστωση ότι τα άλογα αυτά αποτελούν ένα ξεχωριστό είδος δεν ήλθε νωρίτερα
από το 1879. Ο Νικολάι Πρεβάλσκι είχε αναλάβει μια μυστική αποστολή, να πλήξει
τη Μεγάλη Βρετανία στο Θιβέτ. H κάλυψη της αποστολής του με τον μανδύα της
επιστημονικής εξερεύνησης τον έσωσε από την ανωνυμία. Αναγνώρισε κάποια
δέρματα που του έφεραν ως ανήκοντα σε ένα είδος άγριου αλόγου, ίσως του
τελευταίου που γλίτωσε την εξαφάνιση. Αρχικά κάποιοι επιστήμονες νόμιζαν πως
είχαν να κάνουν με τον μακρινό πρόγονο, τον γεννήτορα του οικόσιτου αλόγου.

Πρόσφατες όμως έρευνες διέψευσαν αυτόν τον ισχυρισμό. Ο Τέρι Λίαρ, που είναι
ειδικός στη γενετική των αλόγων στο Πανεπιστήμιο του Κεντάκι, τονίζει ότι τα
συγκριτικά τεστ του μιτοχονδρικού DNA, του γενετικού υλικού που κληρονομείται
από την πλευρά της μητέρας, έδειξαν ότι τα άλογα Πρεβάλσκι και τα οικόσιτα
άλογα διαχωρίστηκαν από έναν κοινό πρόγονο πριν από 500.000 χρόνια. Ο ίδιος
ειδικός αναφέρθηκε μάλιστα στη διατριβή μιας αποφοίτου του Πανεπιστημίου, η
οποία απέδειξε ότι η μόνη καθαρά ευδιάκριτη διαφορά ανάμεσα στα δύο είδη είναι
ο αριθμός των χρωμοσωμάτων τους. Τα άλογα Πρεβάλσκι έχουν 66 και τα οικόσιτα 64.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου