TPITH AΠOΨH Στα μάτια τους βλέπω τον φόβο

«Στα μάτια τους βλέπω τον φόβο, όταν μου κλείνουν τις πόρτες,
είναι σαν να μου λένε “φύγε μακριά μας”. Μα τι τέλος πάντων έχω και
με φοβούνται; Τον θάνατο κουβαλάω;»

Τα σπαρακτικά αυτά λόγια μιας πρώην νοσηλευόμενης ψυχικά ασθενούς εκφράζουν με
μια δική τους αληθινότητα το πρόβλημα της ψυχικής υγείας σήμερα. Ένα πρόβλημα
που αξίζει, εδώ, με αφορμή τη 10η Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας,
να συλλογισθούμε.

Τρεις αιώνες μετά την απελευθέρωση των τρελών από τις αλυσίδες τους και
μεσούσης της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης που άλλοτε με γοργούς και άλλοτε με
αργόσυρτους, πάντα όμως με κοπιώδεις και αντιφατικούς ρυθμούς, πασχίζει και
στη χώρα μας να ολοκληρωθεί, τι αλήθεια μας διαμηνύουν αυτά τα λόγια; Ή μάλλον
πού και πώς απηχούν;

Δεν είναι ώρα για ρομαντικοποίηση της ψυχικής διαταραχής και άστοχους
συναισθηματισμούς. Δεν είναι ώρα να ισχυριστούμε ότι οι ψυχικά άρρωστοι, με
οδηγό την οδύνη και τη γειτνίαση με τα σκοτεινά βάθη του ψυχισμού τους,
αρθρώνουν έναν αιρετικό λόγο, ξεστομίζοντας, όπως έλεγε ο Μπλανσό, τις
αφόρητες αλήθειες που μόνον εκείνοι γνωρίζουν και μόνον εκείνοι τολμούν να
ξεστομίζουν. Όχι δεν είναι ώρα για παραπλανητικές όσο και επικίνδυνες
εξιδανικεύσεις μιας κατάστασης που κουβαλά και οδύνη και πόνο και απομόνωση
και χρήζει έγκυρης ψυχιατρικής μεταχείρισης.

Τι όμως ακριβώς σημαίνει αυτή η τόσο φευγαλέα και ασαφής έννοια της «έγκυρης
μεταχείρισης», που παραπέμπει στην εξίσου δύσκολο να ορισθεί έννοια της
«θεραπείας»;

Πώς γίνεται σήμερα η διαχείριση του ψυχικού πόνου;

H ψυχοθεραπεία προσβάλλεται και αυτή – και πώς αλλιώς θα μπορούσε να ήταν; –
από τον ιό μιας διαχειριστικής διεκπεραιοσιμότητας.

Οι ψυχοθεραπευτικές προτάσεις, επικεντρωμένες στην άμεση «εδώ και τώρα»
ανακούφιση των συμπτωμάτων, δανείζονται τη λογιστική αντίληψη των ημερών μας.
Συχνά έχεις την αίσθηση ότι προσπαθούν να αντιμετωπίσουν μια ακατάσχετη
αιμορραγία με μια αραχνοΰφαντη γάζα.

Εύκολα ο ασθενής μετατρέπεται από πάσχον πρόσωπο σε σύνολο ανεπιθύμητων
συμπτωμάτων.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας πέντε αρρώστιες από τις δέκα με τον
υψηλότερο δείκτη βαρύτητας (όπου συνυπολογίζεται πλην της νοσηρότητας και της
θνησιμότητας και η λειτουργικότητα) είναι ψυχικές. H κατάθλιψη, για
παράδειγμα, έρχεται τέταρτη στη σειρά και υπολογίζεται ότι θα πάρει τη δεύτερη
θέση στα επόμενα 20 χρόνια.

H κατάθλιψη, αυτός ο «θάνατος εν ζωή» ευθύνεται μαζί με τη σχιζοφρένεια για το
85% τουλάχιστον των αυτοκτονιών (κάθε λεπτό στον κόσμο αυτοκτονούν περίπου δύο
άτομα), ενώ όλο και πληθαίνουν αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ως νέες
ασθένειες της ψυχής οι «μεθοριακές» (borderline), ψευδείς (false) ή
ναρκισσιστικές προσωπικότητες.

Ο ψυχικός πόνος είναι η τρίτη πιο συχνή αιτία προσφυγής στην πρωτογενή
φροντίδα έπειτα από τα αναπνευστικά και καρδιοκυκλοφορικά προβλήματα.

Περισσότερο λοιπόν παρά ποτέ, απαιτείται σήμερα η ενίσχυση δομών και υπηρεσιών
πρόληψης, πρωτοβάθμιας φροντίδας ψυχικής υγείας, έγκαιρης παρέμβασης στα πρώτα
στάδια της ψυχικής διαταραχής, αλλά και ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης των
αποθεραπευομένων ατόμων.

Ανησυχητικά είναι τα αυξανόμενα στον τόπο μας κρούσματα άρνησης τοπικών
κοινωνιών και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στη λειτουργία οικοτροφείων ψυχικώς
πασχόντων. Ως θεμελιώδη προβλήματα παραμένουν η συνεχιζόμενη έλλειψη
τομεοποιημένων υπηρεσιών ψυχικής υγείας, η ενίσχυση του κερδοσκοπικού
ιδιωτικού τομέα χωρίς κριτήρια αξιολόγησης των παρεχομένων υπηρεσιών, η
σημαντική έλλειψη πόρων από τον εθνικό προϋπολογισμό.

H αποασυλοποίηση, που ως καραμέλα προτάσσεται μετά περισσής ευκολίας, δεν
είναι πανάκεια. Δίχως τη δημιουργία επαρκών δομών ψυχικής υγείας στην
κοινότητα και δίχως τη ριζική αναθεώρηση των βαθιά ριζωμένων στρεβλών
αντιλήψεων για την ψυχική ασθένεια (π.χ. ο επικίνδυνος, ο βλαβερός, ο άχρηστος
άρρωστος), το αναγκαίο κλείσιμο των ψυχιατρείων γίνεται δώρον άδωρον.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι περιπέτειες του απο-ιδρυματισμού στην Αμερική και
οι επιδράσεις του στο ποινικό σύστημα. Οι πολύ εύστοχες έρευνες των Steadman
και Morrisey έδειξαν ότι η αποασυλοποίηση προκάλεσε την αυξημένη ποινικοποίηση
της διαταραγμένης συμπεριφοράς. Συμπεριφορές δηλαδή ελάχιστα ενοχλητικές πρώην
νοσηλευομένων ασθενών κατέληξαν να αναγορευθούν σε ποινικές πράξεις, με σκοπό
τον περιορισμό των ατόμων αυτών όχι πλέον στα ψυχιατρεία αλλά στις φυλακές. H
μείωση του πληθυσμού των ψυχιατρείων οδήγησε στην αύξηση του πληθυσμού των
φυλακών και των κρατητηρίων. Με άλλα λόγια, δεν υπήρξε απο-ιδρυματοποίηση,
αλλά δια-ιδρυματοποίηση (trans-institutionalisation). Δηλαδή ροές ασθενών από
κάποιες ιδρυματικές συνθήκες σε κάποιες άλλες. Κι εδώ εντάσσεται η συνακόλουθη
ενίσχυση της ιδιωτικής περίθαλψης που παρατηρείται με τους κινδύνους μιας
στυγνής εμπορευματοποίησης.

Συμπέρασμα. Το άσυλο φεύγει, η ασυλιακή λογική παραμένει.

«Στα μάτια τους βλέπω τον φόβο». Από τα βάθη των αιώνων η τρέλα
παρέπεμπε στον φόβο, στον φόβο του άλογου, παράλογου στοιχείου που είναι
καταχωνιασμένο μέσα μας, έτοιμο να αποδράσει και έξω από τα νυχτερινά μας
όνειρα. Έφθασε όμως η ώρα να έλθουμε αντιμέτωποι με αυτούς τους προαιώνιους
φόβους που κρατούν ακόμα συμβολικά αλυσοδεμένους ένα αμέτρητο πλήθος
συνανθρώπων, ομοτέχνων μας.