Kρασί, σταφύλια και φιλοσοφία της τέχνης

Πίνακας της Πόποβα, που «ανακαλύφθηκε» με αφορμή τη συντήρησή του, στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, όπου βρίσκεται σήμερα η Συλλογή Κωστάκη

H μονομέρεια δεν είναι καλός δείκτης. Είναι ενοχλητικό που οι περισσότεροι
λέμε «εικαστική δραστηριότητα» εννοώντας κυρίως ζωγράφους και πίνακες, διότι η
συνολική σκηνή έχει συμπρωταγωνιστές τις γκαλερί, τα μουσεία, τους συλλέκτες,
καθώς και τους μελετητές, αυτούς που πηγαινοέρχονται από την εικαστική
επιφάνεια στο βάθος της, ερευνώντας τα κίνητρα και τη φιλοσοφία τους. Ποιοι
χρειάζονται τη θεωρία και την ιστορία της τέχνης; Στην Ελλάδα όχι και τόσο
πολλοί ακόμα όσο στις άλλες χώρες, μολονότι οι πρώτοι ιστορικοί τέχνης και
αισθητικοί φιλόσοφοι έγραψαν σ’ αυτήν τη γλώσσα, πριν από αιώνες. Ο E.
Παπανούτσος και ο Π. Μιχελής είναι μισοξεχασμένοι. Ωστόσο, ορισμένες νέες
εκδόσεις προσφέρουν στην περιορισμένη, ακόμη, βιβλιογραφία. Το θεμελιακό
κριτικό ερώτημα είναι: πρόκειται για κείμενα που προέκυψαν από «έρευνα πεδίου»
– δηλαδή από μελέτη των έργων και του τριγύρω κόσμου τους – ή για κείμενα που
έγιναν από «ηθοποιούς», δηλαδή από συγγραφείς που διάβασαν άλλα βιβλία και
ιεράρχησαν τις εντυπώσεις τους σε μια νέα (;) διαδοχή; Στην πρώτη κατηγορία
έχουμε αυτό που ο B. Μπένγιαμιν ονομάζει «αισθητική θεωρία που βγαίνει από τα
έργα τέχνης όπως το κρασί από τα σταφύλια», στην οποία είναι δύσκολο να
ξεχωρίσει κανείς τη δημιουργική εμπειρία του συγγραφέα.

Τιμής ένεκεν αναφέρουμε πρώτα πρώτα έναν κορυφαίο επιστήμονα, άγνωστο σχεδόν
και στους ειδικούς, τον νευρολόγο – ψυχίατρο N. Γ. Παπαδημητρίου (1912-1985),
διεθνώς πρωτοπόρο ερευνητή στο ζήτημα «Ταλέντο και Τέχνη», που αποτελεί και
τον τίτλο ενός συγγράμματός του το οποίο τώρα επανεκδόθηκε συμπληρωμένο,
ύστερα από 40 χρόνια. Ογκώδες, καλά ενημερωμένο βιβλιογραφικά, αλλά και με
εμπειρία από «οριακές» ψυχοσυνθέσεις, εξετάζει τα κίνητρα της καλλιτεχνικής
δημιουργίας και τα συσχετίζει με τεχνοτροπικά κινήματα, ενώ περιλαμβάνει και
ψυχικά πορτρέτα των Γ. Χαλεπά, Θεόφιλου κ.ά., έκδοση απαραίτητη σε όποιον
θέλει να βλέπει την ψυχή του καλλιτέχνη κι όχι μόνο τα χέρια του.

Πολύ χρήσιμο είναι και το «Κόκκινο Τετράγωνο» του καθηγητή Μιλτ. Παπανικολάου,
δραστήριου διευθυντή του Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης.
Συμμαζεύει άρθρα και μελέτες για ζωγράφους, τεχνοκριτικούς – και ιδίως για τη
Ρωσική Πρωτοπορία – όχι γενικά κι αόριστα, αλλά όπως προκύπτουν από την έρευνα
στη Συλλογή Κωστάκη. Ο κ. M. Παπανικολάου έχει αναδείξει αυτό το μουσείο σε
ερευνητικό κέντρο, το μόνο ίσως κρατικό που νοιάζεται τόσο για την αρχειακή
έρευνα και όχι απλώς για εκθεσιακή φιγούρα.

«Ο Καλλιτέχνης ως Ιστορικό Υποκείμενο από τον 19ο στον 21ο αι.» του
Νίκου Δασκαλοθανάση είναι ευχάριστη έκπληξη. Πρόκειται για μια εκτεταμένη
φιλοσοφική εξέταση της ρομαντικής-προμηθεϊκής φυσιογνωμίας του καλλιτέχνη των
νεώτερων χρόνων, των κινήτρων δημιουργίας αλλά και αποδοχής των έργων του.
Βιβλιογραφικές και όχι αυτοπρόσωπες οι πηγές του συγγραφέα – που διδάσκει στην
ΑΣΚΤ Αθήνας – αλλά πολύ προσεκτικές στην αντιπαραβολή, έστω και εάν η
κοινωνικο-μαρξιστική προσέγγιση είναι η μόνη που διαφεύγει την κριτική. Οι
μεταφράσεις βασικών συγγραμμάτων είναι επίσης ένας σοβαρός δείκτης διευρυμένου
ενδιαφέροντος και με πολλή ευχαρίστηση είδαμε το θεμελιακό – παγκοσμίως –
σύγγραμμα του Νέλσον Γκούντμαν (1906-1988), «Οι Γλώσσες της Τέχνης».
Μεθοδολογικός απόγονος των Ernst Cassirer και C.S. Pierce – αμετάφραστοι
ακόμα, νομίζω – ο συγγραφέας συγκροτεί ένα δυσνόητο όσο και
επιχειρηματολογημένο αναπαραστατικό σύστημα της τέχνης, σε παράλληλο δρόμο με
τον E. Γκόμπριτζ ή τους – άγνωστους ακόμη στην Ελλάδα – Μ. Bense και Α. Moles.
Εξαίρετη η επιμέλεια-μετάφραση του Π. Βλαγκόπουλου. Ας μου επιτραπεί να
αναφέρω ότι με ευγνωμοσύνη αλλά και τρόμο είχα ζήσει ο ίδιος την
αναλυτική-ανακριτική σκέψη του Γκούντμαν, ακούγοντας τις παρατηρήσεις του για
μια νεανική μελέτη μου («Semiotic Approaches to Kitsch», 1980), σε ένα
επιστημονικό συμπόσιο στη Γάνδη. Μια εικαστική περφόρμανς («Χορός-Χόκεϊ»),
ωστόσο, που είχε εμπνευστεί ο ίδιος και εκτέλεσε με μαθητές του εκεί, ήταν –
κατα κοινή ομολογία – χάλια. Ναι, τα σταφύλια γίνονται κρασί και, περαιτέρω –
για σημειολόγους, σαν τον Γκούντμαν -, απόσταγμα/κονιάκ, αλλά το αντίστροφο
χρειάζεται την πίστη στο αδύνατο, όχι στα φρένα της λογικής.

INFO

Γ.N. Παπαδημητρίου, «Ταλέντο και Τέχνη – Αισθητικά και Ψυχιατρικά Μελετήματα»,
Εκδ. Επικαιρότητα

M. Παπανικολάου, «Το Κόκκινο Τετράγωνο, Θέματα Ιστορίας και Κριτικής της
Τέχνης», Εκδ. Βάνιας

N. Δασκαλοθανάσης, «Ο Καλλιτέχνης ως Ιστορικό Υποκείμενο από τον 19ο στον 21ο
αι.», Εκδ. Άγρα

N. Γκούντμαν, «Γλώσσες της Τέχνης», πρόλογος-μετάφραση Π. Βλαγκόπουλος, Εκδ.
Εκκρεμές