Όταν ο λαός πολέμησε για τη δημοκρατία

Βρισκόμαστε στην τελευταία δεκαετία του 6ου αι. π.X. H εκδίωξη των

Πεισιστρατιδών είναι γεγονός. Και ανάμεσα στο 510 και στο 507 έχει

δημιουργηθεί κενό εξουσίας. Ταυτόχρονα, ένας προοδευτικός άνεμος φαίνεται να

αρχίζει να πνέει στην Αθήνα. Ο Πλίνιος αναφέρει ότι το 509 π.X. φιλοτεχνήθηκαν

αγάλματα των «τυραννοκτόνων» Αρμόδιου και Αριστογείτονα, ενώ στην ίδια εποχή

τοποθετείται διάταγμα που ορίζει απαγόρευση βασανιστηρίων.

Μια δεκαετία πιο πίσω, ο Δαρείος στην Περσία έχει καταφέρει να ανασυστήσει την

εξουσία των Αχαιμενιδών που είχε ξεκινήσει με τον Κύρο και να εδραιώσει την

περσική αυτοκρατορία με πρωτεύουσα τις Σάρδεις. Στο κλίμα αυτό παρουσιάζεται

στην Αθήνα μια μεγάλη κόντρα εξουσίας. Κλεισθένης και Ισαγόρας δίνουν αγώνα

επικράτησης, που θα οδηγήσει για πρώτη φορά τους πολιτικούς να καταφύγουν στη

λαϊκή υποστήριξη για να εδραιώσουν τη θέση τους, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο

στην πολιτική ιστορία. Ταυτόχρονα, η μεγάλη εσωτερική διαμάχη θα οδηγήσει στην

ανάμειξη του ξένου παράγοντα. Σε αυτή την περίπτωση δεν έφταιγαν οι ξένοι για

τα προβλήματα της Ελλάδας, αφού οι ίδιοι οι Αθηναίοι, λόγω και του ειδικού

ρόλου της Σπάρτης στα γεγονότα, ζήτησαν τη βοήθεια των Περσών, φέρνοντάς τους

προ των πυλών!

Με την ανατροπή του τυραννικού πολιτεύματος, λέει ο καθηγητής Μάρτιν

Όστβαλντ στην «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας», οι έριδες ανάμεσα στις μεγάλες

οικογένειες (γένη) αναθερμάνθηκαν. Δεν γνωρίζουμε για ποια ζητήματα

φιλονικούσαν, ούτε αν εμπλέκονταν στη διαμάχη άλλα γένη, εκτός από αυτά των

οποίων ηγούνταν ο Κλεισθένης και ο Ισαγόρας.

Ο Κλεισθένης ανήκε στην οικογένεια των Αλκμεωνιδών και διατέλεσε άρχοντας υπό

την εξουσία των Πεισιστρατιδών, το 525/4 π.X. Επειδή όμως διαφώνησε μαζί τους,

ο ίδιος και το γένος του εξορίστηκαν κατά την τελευταία περίοδο της τυραννίας.

Από την άλλη μεριά, ο Ισαγόρας, γιος του Τεισάνδρου, ανήκε σε ένα γένος, το

οποίο δεν συγκρούστηκε με τους τυράννους και παρέμεινε στην Αττική καθ’ όλη τη

διάρκεια της τυραννίας.

H πρώτη πολιτική αναμέτρηση ανάμεσα στον Κλεισθένη και τον Ισαγόρα έληξε με

ήττα του Κλεισθένη, όταν ο Ισαγόρας εξελέγη άρχοντας για το 508/7 π.X. Ανάμεσα

στους δύο ηγέτες δεν φαίνεται να υπήρχαν ιδεολογικές διαφορές. Το γεγονός ότι

τόσο ο Ηρόδοτος όσο και ο Αριστοτέλης δηλώνουν ότι αμφότεροι είχαν την

υποστήριξη των εταίρων τους ή των αριστοκρατικών των γενών τους, υποδεικνύει

ότι το μοναδικό στοιχείο που τους διαχώριζε ήταν ο αγώνας για πολιτική

επικράτηση.

Ο χαρακτήρας της αναμέτρησης άλλαξε μετά την εκλογή του Ισαγόρα ως άρχοντα. Ο

Κλεισθένης, αποδίδοντας την ήττα του στην ανεπάρκεια των αριστοκρατών

υποστηρικτών του, πήρε την πρωτοφανή πρωτοβουλία να αναζητήσει πολιτική

υποστήριξη στους απλούς ανθρώπους, ή, όπως το θέτει ο Ηρόδοτος, να

προσεταιριστεί τους απλούς ανθρώπους κάνοντάς τους εταίρους. H φράση του

Ηροδότου ότι μέχρι τότε ο Κλεισθένης και οι άλλοι αρχομανείς αριστοκράτες

«αποστρέφονταν τους κοινούς Αθηναίους» δείχνει πόσο ριζοσπαστική ήταν αυτή του

η πρωτοβουλία. Αντιλαμβανόμαστε ότι, μετά την εκλογή του Ισαγόρα ως άρχοντα, ο

Κλεισθένης στράφηκε στον λαό, επειδή ήθελε να οικειοποιηθεί τη λαϊκή ισχύ.

Διπλό χτύπημα κατά του Ισαγόρα

Οι πηγές υποδηλώνουν ότι ο Κλεισθένης πρότεινε τις μεταρρυθμίσεις του σε

κάποιο λαϊκό όργανο εξουσίας, πιθανώς στην Εκκλησία του Δήμου. Υπάρχουν πολλά

στοιχεία που αποδεικνύουν το μέγεθος της επιτυχίας του Κλεισθένη. Ο Αλκμέων, ο

οποίος εκ του ονόματός του φαίνεται ότι είχε κάποια συγγένεια με τον

Κλεισθένη, εξελέγη άρχοντας για το 507/6 π. X., ένα έτος μετά τον Ισαγόρα.

Πιθανολογείται ότι οι μεταρρυθμίσεις παρουσιάστηκαν στην Εκκλησία του Δήμου

λίγο πριν ή μετά την εκλογή του Αλκμέωνα. Αυτό εξηγεί και την πανικόβλητη

αντίδραση του Ισαγόρα.

Το χτύπημα εναντίον του ήταν διπλό. Πρώτον, διότι εξελέγη ένα μέλος του

αντίπαλου γένους ως διάδοχός του στο αξίωμα του άρχοντα. Δεύτερον, διότι οι

μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη επιδοκιμάστηκαν ένθερμα και εγκαταλείφθηκε ο

δικός του τρόπος διακυβέρνησης. Έτσι, αναγκάστηκε να απευθύνει έκκληση για

βοήθεια στον Σπαρτιάτη Κλεομένη, με τον οποίο είχαν συνάψει φιλικές σχέσεις

την εποχή της εκδίωξης των Πεισιστρατιδών.

Ο Κλεομένης έστειλε αγγελιαφόρο για να απαιτήσει, όπως ο Ισαγόρας επιθυμούσε,

την άμεση εξορία του Κλεισθένη και άλλων οικογενειών της Αθήνας, οι οποίες

βρίσκονταν υπό την επήρεια της κατάρας που επέσυρε η βλασφημία των

Αλκμεωνιδών, έναν αιώνα πριν, τον καιρό της συνωμοσίας του Κύλωνα. Δεν

γνωρίζουμε για ποιον λόγο ο Κλεισθένης υπάκουσε αμέσως, αλλά για να

εγκαταλείψουν την Αθήνα οι υπόλοιπες επτακόσιες οικογένειες, χρειάστηκε να

έρθει στην Αθήνα μικρή στρατιωτική δύναμη με αρχηγό τον Κλεομένη.

Ο Κλεομένης προσπάθησε να διαλύσει τη Βουλή και να αναθέσει τη διακυβέρνηση

της Αθήνας σε ομάδα υποστηρικτών του Ισαγόρα. Κίνηση που θα μπορούσε να

ερμηνευθεί ως προσπάθεια για εγκαθίδρυση ολιγαρχικού πολιτεύματος. Το σχέδιο

όμως συνάντησε απρόσμενες αντιδράσεις από μέρους της Βουλής, την οποία

υποστήριξε αυθόρμητα ο λαός στο σύνολό του. Για δύο μέρες ο Ισαγόρας και ο

Κλεομένης βρίσκονταν πολιορκημένοι στην Ακρόπολη. Την τρίτη μέρα

συνθηκολόγησαν. Ο Κλεομένης με τους άνδρες του πήραν άδεια να εγκαταλείψουν

την Αττική με συνοδεία ασφαλείας. Μερικοί οπαδοί του Ισαγόρα συνελήφθησαν και

εκτελέστηκαν. Ο ίδιος, ωστόσο, διέφυγε την τιμωρία, πιθανώς δραπετεύοντας από

την Αττική. Ο δρόμος ήταν ανοιχτός για την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων.

Οι Αθηναίοι όμως φοβούνταν αντίποινα από τη μεριά του Κλεομένη. Και στράφηκαν,

πιθανώς κατόπιν νουθεσίας του Κλεισθένη, στον παραδοσιακό εχθρό της Σπάρτης,

την Περσία. Στάλθηκε αντιπροσωπεία στις Σάρδεις. Ο Πέρσης σατράπης Αρταφέρνης

φάνηκε πρόθυμος να συμμαχήσει, αλλά με την προϋπόθεση ότι η Αθήνα θα γινόταν

υποτελής προσφέροντας «γη και ύδωρ» στον Δαρείο…

Ποιος είναι ο συγγραφέας

Ο Μάρτιν Όστβαλντ, που έγραψε το συγκεκριμένο κεφάλαιο στην «Ιστορία της

Αρχαίας Ελλάδας» του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ, ανήκει και στην εξαμελή

ομάδα κορυφαίων καθηγητών που έχει την επιστημονική ευθύνη όλου του έργου.

Είναι καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, στο Κολέγιο

Σουάθμορ και στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβανίας. Γεννήθηκε στη Στουτγάρδη το

1922 και έκανε κλασικές σπουδές στα Πανεπιστήμια του Τορόντο, του Σικάγου και

στο Κολούμπια, είναι μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών και

της Αμερικανικής Φιλοσοφικής Εταιρείας. Το έργο του συνδέεται με το πεδίο της

αρχαίας ελληνικής πολιτικής σκέψης και των θεσμών. Για την έκδοση της

«Ιστορίας της Αρχαίας Ελλάδας» συνεργάστηκε με το Καίμπριτζ επί δεκαέξι έτη!

Αύριο η παρουσίαση

H «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» θα αρχίσει να διανέμεται δωρεάν σε τεύχη από

τη Δευτέρα, μαζί με «TA NEA». H επίσημη παρουσίαση του έργου θα

πραγματοποιηθεί αύριο Πέμπτη 29 Σεπτεμβρίου και ώρα 19.00, στη Βρετανική Σχολή

Αθηνών, Ιωάν. Πατέρα 53 (συνέχεια της οδού Αλωπεκής). Θα μιλήσουν οι Παντελής

Καψής διευθυντής εφημερίδας «TA NEA», Dr. James Whitley διευθυντής Βρετανικής

Σχολής Αθηνών, Βασίλης Παναγιωτόπουλος ιστορικός, υπεύθυνος της «Ιστορικής

Βιβλιοθήκης» των «ΝΕΩΝ» και Παύλος Παπαχριστοφίλου εκδότης (Ελληνικά

Γράμματα).

INFO

H καινούργια μεγάλη προσφορά των «ΝΕΩΝ» και του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ σε

συνεργασία με τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», θα διανέμεται από τη Δευτέρα 3

Οκτωβρίου δωρεάν σε τεύχη, κάθε ημέρα, μαζί με το φύλλο της εφημερίδας.