Nεο-επική εντροπία

H Αννίτα Σαντοριναίου σε σκηνή από την «Αντιγόνη» του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου

Αυτός ο άκρατος συχνά υποκειμενικός σχετικισμός, που θέλει τον αναγνώστη, τον
θεατή, τον ακροατή, ακόμη και τον εφαψία (!) να εισπράττουν από την
επικοινωνία τους με το αισθητικό αντικείμενο ό,τι οι ίδιοι κουβαλάνε μέσα
τους, ό,τι η ψυχή τους αντιλαμβάνεται, ανεξάρτητα από τις προθέσεις του
δημιουργού ή την ιστορικότητα της φόρμας. Βρίσκω, λένε, οι θεωρητικοί αυτής
της προσέγγισης, στο έργο τέχνης ό,τι προσδοκώ να βρω.

Θέτω εδώ μια πρόχειρη πρώτη κατάθεση μιας άλλης «θεωρίας» που θέλει την
ανάλογη ανάλυση και νηφάλια τεκμηρίωσή της άλλοτε και αλλού. Υγεία να ‘χουμε.

Υπάρχει άραγε εντροπία στην ερμηνεία και στην κατανόηση των κλασικών; Ως
γνωστόν, ο διαβόητος νόμος της θερμοδυναμικής θεσπίζει ότι υπάρχει πάντα
απώλεια ενέργειας, όπου υπάρχει δράση.

Διαπιστούται μέσω ενός «δαίμονος» που εφηύρε ο Μάξγουελ ότι μια τάξη
οδεύει προς το χάος ή τέλος πάντων στην αταξία και μια ποσότητα ενέργειας
δραπετεύει, ώσπου να δημιουργηθεί, μέσω του ισορροπιστή δαίμονος, ένα είδος
σκηνοθέτη, μια νέα τάξη που τείνει προς την αταξία και πάει λέγοντας.

Αν ένα έργο λογοτεχνικό με ορισμένη μορφή, όπου ισορροπούν τα επί μέρους
συστατικά του μόρια ή μέρη είναι, και είναι, μια τάξη, ένα δομημένο σύνολο και
αν εκπέμπει μια σειρά από πνευματικές ενέργειες που προκαλούν και ερεθίζουν
τον δέκτη, τον λήπτη, με την πάροδο των χρόνων, ενώ έχουν αλλάξει ιδεολογικά
ρεύματα, αισθητικές αξίες, κοινωνικές προκαταλήψεις, μεταφυσικές πίστεις,
μπορεί να χάσει, να απολέσει τη δυναμικότητά του, να αλλοιωθεί το μήνυμά του,
να παρεξηγηθεί ο στόχος του, ακόμη και να αποβληθεί από τον κλασικό κανόνα.
Αυτή η αρνητική εντροπία είναι αντιστρόφως ανάλογη με τη «θετική» εντροπία του
δέκτη.

Πράγματι ένας σύγχρονός μας π.χ. αναγνώστης ή θεατής σε σχέση με τον
πρώτο αποδέκτη στον οποίο απευθυνόταν το έργο έχει φορτιστεί με εκατοντάδες
στρωματώσεις ιδεολογικές, αισθητικές και ηθικές. Ο Φελίνι όταν γύριζε το
«Σατυρικόν» του Ρωμαίου της παρακμής Πετρώνιου κάθε μέρα κρεμούσε μια
ταμπελίτσα μπροστά στην κάμερα που έγραφε «Φεντερίκο, ξέχνα πως είσαι
χριστιανός»! Ο πολύς Τζορτζ Στάινερ με τις «Αντιγόνες» του θεμελίωσε με τον
ιδιοφυέστερο τρόπο την άποψη που εδώ επεχείρησα να ονομάσω εντροπία στην
ερμηνεία των κλασικών. Απέδειξε πως η «Αντιγόνη» του Σοφοκλή, ως μια
μεγαλοφυής τάξη όπου ισορροπούν μορφή και περιεχόμενο ταξιδεύοντας μέσα στον
καιρό, εκτός από το ότι αλλάζει συνεχώς δεκτικότητα, χάνει μοιραία μέρος της
πρώτης της ενέργειας, αφού συχνά η μορφή της συρρικνώνεται από διάφορες
ερμηνευτικές προσεγγίσεις, άλλοτε υποβαθμίζεται, στρεβλώνεται, απορρίπτεται ή
εξιδανικεύεται, υπερτιμάται και το περιεχόμενό της, ιδεολογικό, θεολογικό,
ηθικό, πολιτικό, κοινωνικό, χάνει την ιστορικότητά του, απλουστεύεται ή
εμβολιάζεται με ξένα στοιχεία μεταχρονολογημένα που απομειώνουν τη δυναμική
της φόρτιση. Κοντολογίς, από τραγωδία (πράγμα που σημαίνει συγκεκριμένη μορφή
με ορισμένη αποτελεσματικότητα) έγινε συχνότατα δράμα, μελόδραμα, μπαλέτο,
τραγούδι, διήγημα, παραμύθι κ.λπ.

Από την άλλη, η θετική εντροπία των θεατών σήμερα αλλά και σημαντικών
θεωρητικών την εισπράττει με χριστιανικά ιδεολογικά πρεπενδούλια, με
ψυχαναλυτικά συμφραζόμενα, με μαρξιστικά εργαλεία. Και όταν ένας σύγχρονος
δημιουργός «δανείζεται» τον «σοφόκλειο» μύθον» για να ανοιχτεί με μια δική του
φόρμα σε αναζήτηση νέου νοήματος στα πρόσωπα και τις καταστάσεις του παλιού
μύθου, το πράγμα είναι και γόνιμο και νόμιμο. Επίσης νόμιμο είναι να
μεταφέρεις τον αρχαίο σοφόκλειο λόγο σε αναλογικές συνθήκες ενός άλλου
πολιτισμού που όμως έχει κοινά αναγνωρίσιμα πρωτογενή μορφώματα. Είδαμε έξοχες
αναλογίες και στην Ελλάδα της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή σε περιβάλλον και ήθη
των Εσκιμώων, των Τσιγγάνων της Σερβίας, των Ινδών ή της «Μήδειας» των Ιαπώνων
και των Κινέζων ή των «Βακχών» των χριστιανών του Λιβάνου.

Παλιότερα είχαμε λεπτομερείς περιγραφές από «Αντιγόνη» στις περιοχές του
απαρτχάιντ όπου ο Κρέων ήταν Λευκός και η Αντιγόνη Μαύρη.

Τα πράγματα όμως τείνουν προς τη διαλυτική εντροπία, όπου η τάξη του
σοφόκλειου έργου οδηγείται σε πλήρη αταξία και χαοτικές λύσεις, όταν το
κείμενο της «Αντιγόνης» αποτελεί πρόσχημα για να εγγραφούν πάνω στις ιδέες του
Σοφοκλή, στις αξίες της κλασικής Αθήνας και στη στερεότητα της φόρμας ξένες
ιδέες (πιθανόν ενδιαφέρουσες), ξένες αξίες και συγκεχυμένες μορφές,
απροσδιόριστες ή αφηρημένες.

Συχνά το αποτέλεσμα κάποιων τέτοιων προσεγγίσεων δεν είναι αδιάφορο και όχι
σπάνια εξαίρετο αλλά τελείως αλλότριο από το μήνυμα ή τις αισθητικές αξίες του
πρωτοτύπου.

Πριν από λίγα χρόνια είδαμε στην Επίδαυρο μιαν άκρως ενδιαφέρουσα
«απιστία» της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή από τη σκηνοθέτιδα Μπαντέρα. Μια
μετα-μπρεχτική παράσταση, όπου το δράμα παιζόταν σ’ έναν πολυεθνικό καταυλισμό
προσφύγων και τα χορικά του Σοφοκλή είχαν αντικατασταθεί με μοιρολόγια,
νοσταλγικά και ερωτικά δημοτικά άσματα στις ποικίλες γλώσσες των προσφύγων. Το
εύρημα εκκινούσε από τον Μπρεχτ που στο «Μοντέλο-Αντιγόνη» (πλήρης τίτλος «H
Αντιγόνη του Σοφοκλή του Μπρεχτ»!) χρησιμοποιώντας τη μετάφραση του Χέντερλιν
του 1801 με δικές του απροσδόκητες εκσυγχρονιστικές σφήνες μετέφερε το δράμα
σε στρατόπεδο συγκεντρώσεων Εβραίων κάπου στη χιτλερική Γερμανία.

Κάτι ανάλογο έκανε φέτος στην Επίδαυρο ο Σταύρος Τσακίρης. Ονομάζοντας την
ερμηνευτική του μέθοδο Νεο-επική διάβασε τη σοφόκλεια τραγωδία ως μπρεχτικό
μόρφωμα με σαφείς αναφορές και ατόφιο υλικό από αφηγήσεις Κυπρίων γυναικών που
αναζητούν τα χαμένα παιδιά τους ή απαιτούν από τον κατακτητή το δικαίωμά τους
να τα θάψουν.

Χωρίς μέτρο και γούστο

H φόρμα που διάλεξε ο Τσακίρης για να διαβάσει τη μετάφραση του M. Βολανάκη
είχε ενδιαφέρον, τουλάχιστον ως πείραμα φορμαλιστικό. Με παραξενίσματα και
αποστασιοποιήσεις, με πόζες και μετωπική αφήγηση, όπου τα πρόσωπα ακόμη και
συγκρουόμενα μιλούν εκ παραλλήλου, με στυλιζαρισμένα χορικά μέσα σ’ ένα
αφηρημένο λαβυρινθώδες πλαστικό, έξοχο καθαυτό, σκηνικό του Βαρώτσου αλλά
τελείως απροσδόκητα άγουστα κοστούμια και άσχετα με τον χώρο του Μεντζικώφ, ο
Τσακίρης έχασε τον στόχο του, φλυάρησε, απεραντολόγησε, εικονοποίησε και
οπτικοποίησε ακόμη και τα αυτονόητα, στηρίχθηκε σε έωλα σύμβολα και ασαφή,
χωρίς μέτρο και γούστο.

Ο Μίκης Θεοδωράκης έχει γράψει μουσική και χορικά άσματα για τη μετάφραση
του Βολανάκη που τα ακούσαμε στις παραστάσεις με τη Βουγιουκλάκη και την
Καραμπέτη. Στην πρώτη μάλιστα τα τραγουδούσε ο Σιαμσιάρης. H μουσική στην
παράσταση του ΘΟΚ χάθηκε. Ο χορός μουρμούριζε μελωδίες – επιτυχίες του Μίκη
απ’ το «Άξιον Εστί», «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού» και τους «Λιποτάκτες».
Μυστήρια πράγματα.

Ο Τσακίρης αστόχησε πλήρως και στη διανομή. Ο θαυμάσιος καρατερίστας
Αντώνης Κατσαρής ήταν ο τελευταίος που θα περίμενε κανείς να παίξει Κρέοντα.
Κρέων χωρίς μέγεθος και κύρος είναι ο Κολαούζος τού «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται».

H Αννίτα Σαντοριναίου είναι ηθοποιός νατουραλιστικής τεχνικής. Αναγκάζοντάς
την να παίξει ποιητικό κείμενο, γίνεται λαϊκό μελόδραμα. Ο Αίμων του Θ.
Μιχαηλίδη είχε κάτι από τους τσέλιγκες του δραματικού ειδυλλίου. Διασώθηκαν με
μικρές αμυχές η Φυρογένη (Ισμήνη), ο Τσουρής (φύλακας), ο Ντίνος Λύρας
(Τειρεσίας – αν έλειπε το παρτσακλό άλτερ έγκο του, ένα είδος μαϊμού!)

H όλη οργάνωση, τα σύνολα, η επαγγελματική συνείδηση του θιάσου, η γνωστή
άψογη του ΘΟΚ.