Δέκα μέρες στη Xειμάρρα

Στη Ζωή, που μου τη γνώρισε.

Όταν έφευγα για τη Χειμάρρα, ο Μάνος Ελευθερίου θα μου πει: «Άναψε ένα κερί
στο νεκροταφείο, είναι πολλοί οι δικοί μας που έχουν αφήσει τα κοκαλάκια τους
εκεί πάνω». Περιπλανιόμουν στο νεκροταφείο της Χειμάρρας διαβάζοντας στην
πλειοψηφία τους ελληνικά ονόματα, όταν θυμήθηκα τους στίχους του Διονύση
Σαββόπουλου (ελπίζω να τους γράψω σωστά, γιατί τους γράφω από μνήμης σε μια
παραλία της Αλβανίας): «Τεπελένι, Αργυρόκαστρο, Άγιοι
Σαράντα, η Ελλάδα που αντιστέκεται, η Ελλάδα που επιμένει».
Δεν ξέρω αν συμβαίνει σε όλη την Αλβανία, ή έστω σε Δυρράχιο, Αυλώνα, Αγίους
Σαράντα, Αργυρόκαστρο, πάντως στη Χειμάρρα έχεις την εντύπωση ότι βρίσκεσαι σε
μια απομακρυσμένη περιοχή του Πειραιά.

Πρόσωπα που η κατατομή τους κάθε άλλο παρά για ελληνική δείχνει, τα ακούς να
μιλάνε ελληνικά, άπταιστα σχεδόν, όπως περνώντας από κοντά τους καταλαβαίνεις
ότι πρόκειται για συζήτηση ξεκινημένη πριν αντιληφθούν την παρουσία σου. Αν,
όπως γράφει ο Αντρέ Μαλρώ, «τότε μόνο θα πάψει να υπάρχει πολιτισμός, όταν θα
πάψει να υπάρχει λαός» κι επειδή ο τρόπος που χρησιμοποιεί κανείς τη γλώσσα
είναι πολιτισμός, λογαριάζω ως κατεξοχήν πολιτισμένους δύο «καθημερινούς»
ανθρώπους της Χειμάρρας. Ο πρώτος μου ζήτησε συγγνώμην, γιατί αντί της λέξης
«γαιοκτήμονας» χρησιμοποίησε τη λέξη «τσιφλικάς» και ο δεύτερος (οδηγός ταξί)
ζήτησε επίσης συγγνώμην γιατί καθυστέρησε να ‘ρθει να με πάει σε μιαν άλλη
περιοχή, λέγοντας: «Είχα πάει να παρασταθώ σε μια λύπη». Χρησιμοποίησε τη λέξη
«λύπη» (την απείρως εκφραστικότερη) στη θέση της λέξης «μνημόσυνο».

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι σε όλα τα «υπανάπτυκτα» μέρη ανθεί ένας απρόβλεπτος
πολιτισμός, με την έννοια ότι αν βρεθείς στο Παρίσι ή στη Νέα Υόρκη δίχως
χρήματα είσαι χαμένος, ενώ στην Αλβανία, αν και μπορεί να σε κλέψουν (όπως στο
Παρίσι ή στη Νέα Υόρκη, βέβαια), το ίδιο θα βρεθεί κι ένα πιάτο φαΐ αν «δεν
έχεις μία». Θα ‘λεγε κανείς πως με ένα σύστημα αλληλοεξυπηρέτησης,
αναπληρώνουν τα κενά και τις ατασθαλίες που συνεπάγεται η κρατική ανοργανωσιά.
Με άνεση η ηλικιωμένη ή ο εργάτης θα ρωτήσει τον άγνωστο εποχούμενο για τον
προορισμό του ώστε, αν ταιριάζει, να επιβιβαστεί, ή ένα μηχανάκι που λίγο πριν
περνούσε με τον οδηγό του μόνο, σε δευτερόλεπτα έχει φορτωθεί έναν δεύτερο
επιβάτη.

Όπως, επίσης, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τόσο για τους Αλβανούς όσο και για
τους Βορειοηπειρώτες, η ζωή χωρίζεται πριν και μετά το 1990, όταν δηλαδή
πέθανε ο Εμβέρ Χότζα. Το αντιλαμβάνεται κανείς σε όλες τις συζητήσεις,
προπαντός όταν δεν συζητάει πολιτικά. Σε μιαν απρόβλεπτη επίσκεψη σ’ ένα
σπίτι, ζητώντας συγγνώμην που δεν είχαμε προλάβει ν’ αγοράσουμε κάποιο
«φίλεμα» θα μας πούνε: «Πριν από το ’90 θα το χρειαζόμασταν ό,τι κι αν ήταν.
Τώρα έχουμε απ’ όλα». Παρά τη δυσβάσταχτη διάρκεια των σαράντα πέντε χρόνων
του Χότζα, δεν φαίνεται να τους ενοχλούν τα ορατά «λείψανα» αυτού του
παρελθόντος. Αν και σε μια παραλία, κοντά στη Χειμάρρα (και όχι μόνο), στο
θαυμάσιο Λιβάδι, ορθώνονται ακόμη είκοσι πολυβολεία (μπουνκέρια λέγονται στα
αλβανικά) κατά μήκος δύο μόνο χιλιομέτρων, που τα είχε κτίσει ο Χότζα για να
αντιμετωπίσει την από θαλάσσης επίθεση του εχθρού, γνωρίζουν ότι θα είναι
προτιμότερη η συνοίκησή τους με τα πολυβολεία από το υψηλό κόστος της
κατεδάφισής τους, που θα βαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό, άρα τους ίδιους.

Για μας, πάντως, τους επισκέπτες, όσο ενοχλητικά ακούγονταν η Δέσποινα Βανδή,
η Καίτη Γαρμπή, ο Θέμης Αδαμαντίδης και άλλοι που τα τραγούδια τους τα
αντιλαλεί όλη η παράλια Αλβανία, τόσο βάλσαμο σταλάξανε μέσα μας τα ονόματα
του Σπύρου Κούτουλα, του Μαργαρίτη Μπούτα, της Ελένης Δ. Ράππου, της Ευτυχίας
Δήμα, αλλά και πολλών άλλων, που τα ονόματά τους διαβάσαμε σε περιποιημένους
τάφους του νεκροταφείου της Χειμάρρας.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Λέξη».