ANOIXTO ΜΒΑ MIXAΛHΣ XAΛIAΣΟΣ H υγιής κοινωνική μετανάστευση μπορεί να αμβλύνει το Aσφαλιστικό

Ο Μιχάλης Χαλιάσος κατέχει την έδρα Μακροοικονομικών και Χρηματοοικονομικών
και είναι πρόεδρος του τμήματος Money and Macroeconomics του Πανεπιστημίου
Goethe της Φρανκφούρτης, στη Γερμανία. Απόφοιτος των Πανεπιστημίων Cambridge
και Yale, με διεθνείς διακρίσεις. Έχει διατελέσει σύμβουλος της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής για τη βελτίωση της κοινωνικοοικονομικής υποδομής, αναπληρωτής
κοσμήτορας της Σχολής Οικονομικών και Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου
Κύπρου, επισκέπτης καθηγητής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο. Με αφορμή το συνέδριο
για τα Economics of Ageing in Europe, μίλησε αποκλειστικά στο «Ανοιχτό ΜΒΑ» (η
συνέντευξη έγινε στην Φρανκφούρτη).

Πού επικεντρώνεται το πρόγραμμα Economics of Aging in Europe;

Ο τομέας στον οποίο επικεντρώνεται το πρόγραμμα είναι η οικονομική συμπεριφορά
των νοικοκυριών με βάση τις προοπτικές και τα προβλήματα που δημιουργούνται
από το δημογραφικό πρόβλημα πολλών χωρών της Ευρώπης και της Αμερικής. Το
δημογραφικό πρόβλημα, ως γνωστόν, είναι η αύξηση της αναλογίας των
συνταξιούχων προς τους εργαζομένους εξαιτίας κυρίως της επιμήκυνσης της ζωής
τους. H οικονομική συμπεριφορά των νοικοκυριών που μας ενδιαφέρει έχει να
κάνει με την αποταμίευση, τις επιλογές που κάνουν στο χαρτοφυλάκιό τους και
τις επιλογές σε σχέση με τη συνταξιοδότηση. Πώς μοιράζουν, δηλαδή, την
αποταμίευσή τους ανάμεσα σε βέβαιους τίτλους – τίτλους που έχουν αβέβαιη
απόδοση – χρηματοοικονομικούς (όπως είναι οι μετοχές και τα ομόλογα) και
πραγματικούς (όπως είναι οι κατοικίες). Επίσης μελετούμε το κατά πόσο
συμμετέχουν, και σε ποιο βαθμό, σε προγράμματα αποταμίευσης για να
χρηματοδοτήσουν τα χρόνια σύνταξης. Αν και αναλύουμε κυρίως το τι γίνεται σε
κάθε νοικοκυριό, μας ενδιαφέρουν και οι επιπτώσεις στο σύνολο, δηλαδή οι
μακροοικονομικές επιπτώσεις.

Τα χρηματοοικονομικά ασχολούνται και με τα ασφαλιστικά ταμεία. H κρίση στην
Ελλάδα απαντάται και σε άλλες χώρες; Υπάρχει πανευρωπαϊκό πρόβλημα;

Ναι, και δεν υπάρχει κανένας εύκολος τρόπος να λυθεί. Είναι σαφές, δηλαδή, ότι
οι δημογραφικές τάσεις είναι τέτοιες, ώστε τα ταμεία κοινωνικών ασφαλίσεων δεν
θα μπορούν να δίνουν στο μέλλον αυτά τα οποία έδιναν στο παρελθόν ή που
υπόσχονταν ότι θα δίνουν. Επομένως, αυτά που έχουν ήδη γίνει στην Αμερική,
είναι αναπόφευκτο να επεκταθούν και στις ευρωπαϊκές χώρες – και στην Ελλάδα.
Το πρώτο που έχει γίνει, καθόλου ευχάριστο αλλά αναγκαίο, είναι κάποιες
προσπάθειες αναβολής του χρόνου συνταξιοδότησης, με δεδομένο το ότι ζούμε
περισσότερα χρόνια, αφού η υγεία μας είναι σε καλύτερη κατάσταση. Εδώ,
βεβαίως, υπάρχει ένα ερώτημα, το οποίο μελετάται. Το ερώτημα είναι, μήπως
τελικά αυτή η επιμήκυνση του χρόνου ζωής είναι απλά και μόνο περισσότερα
χρόνια ζωής, όχι και καλά χρόνια ζωής οπωσδήποτε. Αλλά, εφόσον διατηρούμαστε
για περισσότερα χρόνια υγιείς, είναι λογικό να μπορούμε να δουλέψουμε
περισσότερα χρόνια.

Το δεύτερο, που έχει ήδη γίνει, είναι η θεσμοθέτηση των ιδιωτικών
συνταξιοδοτικών λογαριασμών, με τους οποίους ο καθένας αναλαμβάνει, πλέον, τις
ευθύνες του – και ίσως και το ρίσκο των επιλογών τής αποταμίευσης για τη
σύνταξη. Πέρα, λοιπόν, από όσα θα βάλει ο εργοδότης, συνεισφέρουμε και εμείς
σε αυτά τα σχέδια, ώστε να έχουμε περισσότερα χρήματα για τη σύνταξη. Το
μοντέλο αυτό πρέπει να ενισχυθεί από το κράτος με φορολογικά κίνητρα (π.χ.
συνεισφορές σε αυτούς τους λογαριασμούς, χωρίς να καταβάλλεται φόρος για την
περίοδο συνεισφοράς, αλλά μόνον αφότου θα ξεκινήσει η σύνταξη). Αυτό συμφέρει
το νοικοκυριό διότι, πρώτον αναβάλλει την πληρωμή φόρου και, δεύτερον, το
μελλοντικό του εισόδημα από τη σύνταξη θα είναι πιθανότατα χαμηλότερο από το
σημερινό – και έτσι θα βρίσκεται σε χαμηλότερη φορολογική κλίμακα. Το συμφέρον
του κράτους έγκειται στο ότι ενισχύει την αποταμίευση για τη συνταξιοδότηση
και αμβλύνει τα κοινωνικά προβλήματα.

Ο τρίτος παράγοντας που μπορεί να βοηθήσει, όσο κι αν δημιουργεί άλλα
προβλήματα, είναι η μετανάστευση νέων – αλλά ικανών – εργαζομένων από άλλες
χώρες, διότι το γεγονός ότι έχουμε δημογραφικό πρόβλημα σημαίνει ότι δεν
υπάρχουν αρκετοί νέοι για να συνεισφέρουν στα ασφαλιστικά ταμεία για να
πληρωθούν οι συντάξεις. Φυσικά, κανείς δεν θέλει η μετανάστευση να λειτουργεί
ανεξέλεγκτα (για παράδειγμα, οι μετανάστες να είναι παράνομοι και να μην
καταβάλλουν κοινωνικές ασφαλίσεις). Μία υγιής κοινωνική μετανάστευση, όμως,
μπορεί να αμβλύνει το ασφαλιστικό πρόβλημα.

Πόσο δύσκολες έχουν γίνει οι οικονομικές προβλέψεις;

Από κάποιες απόψεις έχουν γίνει πιο εύκολες, διότι πλέον έχουμε στα χέρια μας
περισσότερα στατιστικά στοιχεία για την Ευρώπη. Σε χώρες όπως οι Ηνωμένες
Πολιτείες, υπήρχαν ανέκαθεν επαρκή στατιστικά στοιχεία, και αυτό έχει
επεκταθεί τώρα σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, χάρη στην Eurostat αλλά και την
ανάπτυξη των μικροοικονομικών στοιχείων, δηλαδή των στοιχείων που αφορούν
νοικοκυριά και επιχειρήσεις. Επίσης, λόγω της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πολλές
αποφάσεις λαμβάνονται σε κεντρικό επίπεδο, οπότε και είναι πιο προβλέψιμες,
χάρη στον καλύτερο συντονισμό. Ακόμα και για αποφάσεις που δεν λαμβάνονται σε
κεντρικό επίπεδο, υπάρχουν κοινοί στόχοι και υποχρεωτικές απαιτήσεις
σύγκλισης. Φυσικά, ο κόσμος είναι πάντα απρόβλεπτος και μπορεί να υπάρχουν
διαταραχές και απρόβλεπτες εξελίξεις παντού και πάντα.

Ποια είναι η σχέση της οικονομικής επιστήμης με την ψυχολογία;

Τη χρησιμότητα της ψυχολογίας φαίνεται να συνειδητοποιούν όχι μόνον οι
ακαδημαϊκοί οικονομολόγοι αλλά και όσοι ασκούν οικονομική πολιτική. Για
παράδειγμα, η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, το Federal Reserve Board, αναφέρθηκε
πρόσφατα στην αξία θεωριών και υποδειγμάτων που συνδυάζουν τα οικονομικά με
την ψυχολογία. Τα τελευταία χρόνια συνειδητοποιούμε, και στον τομέα μου ακόμα,
την ανάλυση της χρηματοοικονομικής συμπεριφοράς των νοικοκυριών, ότι κάποια
είδη συμπεριφοράς ίσως να μη μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε μόνο με την
παραδοσιακή οικονομική θεωρία. Αυτό φαίνεται, εκτός των άλλων, και στην
ανάλυση της πιστοληπτικής συμπεριφοράς. Μια πρόσφατη εξέλιξη είναι η ανάλυση
των προβλημάτων που προκύπτουν από την έλλειψη του αυτοέλεγχου στα
νοικοκυριά.

Ο πρώτος που μας μίλησε για την άξια του αυτοελέγχου ήταν ο Οδυσσέας, με τις
Σειρήνες. Έδεσε τα χέρια του, ακριβώς για να μην έχει επιλογές. Αυτός ο τύπος
συμπεριφοράς δεν μπορεί να εξηγηθεί από ένα παραδοσιακό οικονομικό υπόδειγμα,
που λέει ότι δεν μπορεί κανείς να γίνει πιο δυστυχής, όσο μεγαλώνει το σύνολο
των ευκαιριών. Το πολύ-πολύ να αγνοήσει τις πρόσθετες επιλογές. Αυτό, όμως,
ανατρέπεται στην ανάλυση θεωριών αυτοελέγχου, διότι η ύπαρξη περισσότερων
επιλογών είναι αυτή που μπορεί να μας οδηγήσει σε λανθασμένη συμπεριφορά και
σε χειρότερα αποτελέσματα.

Ένας βασικός τομέας στον οποίο έχει εφαρμοστεί αυτή η ιδέα, είναι οι
πιστωτικές κάρτες. Πολλά νοικοκυριά τείνουν να έχουν υψηλό δανεισμό από
πιστωτικές κάρτες και ταυτόχρονα να αποταμιεύουν για τη σύνταξή τους. Αυτό
είναι δύσκολο να αναλυθεί, διότι τα νοικοκυριά φαίνεται να είναι πολύ
ανυπόμονα για βραχυπρόθεσμους στόχους, από τη μία, αλλά και να έχουν μεγάλη
υπομονή για μακροπρόθεσμους, όπως είναι η σύνταξη, από την άλλη. Επίσης,
δύσκολα μπορούμε να ερμηνεύσουμε πώς μπορεί τα νοικοκυριά να έχουν καταθέσεις
σε χαμηλότοκους ρευστούς λογαριασμούς πολύ περισσότερες από όσα χρωστάνε στις
υψηλότοκες πιστωτικές κάρτες – και παρ’ όλα αυτά να μην τις ξεπληρώνουν. Για
τέτοιου είδους θέματα έχουν προταθεί υποδείγματα αυτοελέγχου. Άρα, και στον
τομέα των δανείων και της πιστοληπτικής συμπεριφοράς μπορούμε να ωφεληθούμε
από τον συνδυασμό οικονομικών και ψυχολογίας.

Τα νοικοκυριά επενδύουν διαφορετικά από χώρα σε χώρα

Στην ερώτηση, αν η διάρθρωση των χαρτοφυλακίων των νοικοκυριών διαφέρει
πολύ από χώρα σε χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο κ. Χαλιάσος απαντά:

Ναι, διαφέρει αρκετά. Αυτό που έχουμε παρατηρήσει, στη δεκαετία του ’90 αλλά
και νωρίτερα, είναι μια αυξημένη τάση των νοικοκυριών να επενδύουν σε τίτλους
με αβέβαιη απόδοση, όπως είναι οι μετοχές ή τα ακίνητα. Αυτό το είδαμε και
στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, αλλά σε διαφορετικό βαθμό στις διάφορες ευρωπαϊκές
χώρες. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, το ποσοστό των νοικοκυριών που κατέχουν –
άμεσα ή έμμεσα – μετοχές ξεπερνάει το 50%, δηλαδή είναι αντίστοιχο με των ΗΠΑ,
αν όχι μεγαλύτερο. H Γερμανία και η Ιταλία, αντιθέτως, είναι χώρες που έχουν
πολύ χαμηλή συμμετοχή.

Επιπρόσθετα, κάποιες χώρες, όπως η Ιταλία, παρουσιάζουν μεγάλη προτίμηση σε
πραγματικούς τίτλους, όπως τα ακίνητα, και πολύ μικρότερη σε
χρηματοοικονομικούς τίτλους. Αυτό δεν το καταλαβαίνουμε ακόμη πλήρως, δεν
έχουμε εντελώς σαφείς εξηγήσεις, αλλά σίγουρα ένας παράγοντας που παίζει ρόλο
είναι η κατάσταση των χρηματοπιστωτικών αγορών και το πόσο δύσκολο είναι να
πάρει κανείς δάνειο για την αγορά ακινήτου σε μια χώρα όπως η Ιταλία. Στην
Ιταλία πρέπει να δώσει το 50% της αξίας του ακινήτου ως προκαταβολή. Όταν
γνωρίζουν, λοιπόν, οι γονείς – για παράδειγμα – ότι τα παιδιά τους θα
αντιμετωπίσουν αυτό το πρόβλημα, είναι λογικό να προσπαθήσουν να τους
εξασφαλίσουν τουλάχιστον την πρώτη κατοικία.