ANOIXTO ΜΒΑ H «επανάσταση» της διπλογραφίας

H ανακάλυψη της διπλογραφίας απασχολεί παγίως τους ερευνητές της Λογιστικής,
καθώς αποτελεί τη σημαντικότερη εξέλιξη στη μακραίωνη ιστορία της. Αν και η
χρήση της Λογιστικής, με τη μία ή την άλλη μορφή της, απαντάται στις απαρχές
του ανθρώπινου πολιτισμού, η εμφάνιση της διπλογραφίας – τουλάχιστον στη μορφή
με την οποία είναι γνωστή σήμερα – τοποθετείται στις αρχές της Αναγέννησης. Οι
επιστημονικές μελέτες των de Ste. Croix (1956) και Macve (1985) αποκλείουν τη
χρήση της στην αρχαία Αθήνα και Ρώμη, ενώ για την ύπαρξή της σε προγενέστερους
πολιτισμούς δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία. Έτσι, η χρήση της διπλογραφίας
πρωτοεμφανίζεται τον 13ο αι. μ.X., αν και η έννοια της διττότητας (με βάση τη
συναλλαγή δύο μερών απαραίτητα) ήταν εμφανής στον σχολαστικό παρατηρητή του
τρόπου διεξαγωγής του εμπορίου από αρχαιοτάτων χρόνων.

ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ

Το διπλογραφικό σύστημα ήταν αδύνατο στην αρχαιότητα χωρίς τους αραβικούς
αριθμούς, αφού χωρίς την ύπαρξη του «0» δεν υπήρχε τρόπος καθορισμού
διαφορετικής αξίας στα ψηφία ανάλογα με τη θέση του «0». Έτσι, η διάταξη των
αριθμών σε στήλες δεν προσέφερε κανένα πλεονέκτημα (π.χ. κατακόρυφη πρόσθεση)
και γι’ αυτό δεν απαντάται η συστηματική χρήση λογαριασμών σε στήλες. Εδώ,
όμως, το ζητούμενο δεν είναι η υπολογιστική («λογαριαστική») ιδιότητα της
Λογιστικής, αλλά η αποτύπωση και παρακολούθηση (από αυτήν) της πιστωτικής
σχέσης δύο συναλλασσομένων μερών.

Επομένως, η περίπου ταυτόχρονη εμφάνιση των αραβικών αριθμών δεν έχει καμία
σχέση με την εμφάνιση της διγραφίας / διπλοεγγραφής κατά την Αναγέννηση, αν
και σαφώς διευκόλυνε στη συνέχεια τη χρήση και λειτουργία λογαριασμών κατά
στήλες.

ΟΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ

Από τις απόψεις που έχουν διατυπωθεί ως εξήγηση της εμφάνισης της διγραφίας
στην αρχή της Αναγέννησης, ξεχωρίζουν αυτές του Littleton (1956) και των
Hoskin and Macve (1996). H ερμηνεία του Littleton συνδέει την εμφάνιση της
διπλοεγγραφής στη λογιστική (double – entry accounting) με την εντονότερη
παρουσία στους νεώτερους χρόνους ενός αριθμού νέων τεχνολογικών και
οικονομικών προϋποθέσεων. Τις προϋποθέσεις αυτές ο Littleton τις ξεχώρισε στην
κατηγορία των «υλικών» («material»), που περιελάμβανε την ιδιωτική περιουσία,
το κεφάλαιο, το εμπόριο και την πίστωση, και στην κατηγορία των «μέσων»
(«language»), στην οποία συμπεριέλαβε το χρήμα και την αριθμητική. Οι Hoskin
and Macve (1996), από την άλλη, ερμηνεύουν την εμφάνισή της στην αρχή της
Αναγέννησης ως μέρος του νέου τρόπου γραφής του κειμένου των βιβλίων («new
textuality») που είχε αρχίσει να αναπτύσσεται περίπου την ίδια περίοδο στην
Ευρώπη από ανθρώπους των γραμμάτων, οι οποίοι έβλεπαν στη Λογιστική (αν και
χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον τότε για τη διπλοεγγραφή) τη δυνατότητα για μια νέα
σχέση γνώσεως – ισχύος.

ΜΟΝΟ ΔΥΟ ΕΔΡΕΣ ΕΩΣ ΤΟ 1956

Με βάση τις παραπάνω προσεγγίσεις, φαίνεται μάταιο να επιχειρήσει κάποιος να
εξηγήσει την ανάπτυξη και τη σχεδόν παγκόσμια υιοθέτηση – σήμερα – της
διγραφικής λογιστικής στην επιχειρηματική μέτρηση και πληροφόρηση (business
reckoning and reporting). H Λογιστική, ως επιστήμη, ουδέποτε απασχόλησε σοβαρά
την ακαδημαϊκή κοινότητα και τη συναφή βιβλιογραφία. Ούτε συναντώνται συχνά
αναφορές στην προσφορά της Λογιστικής στη γνώση και της συμμετοχή της στον
επιστημονικό προβληματισμό γενικότερα. Όπου η Λογιστική αναφέρεται στην
κλασική λογοτεχνία, αναφέρεται υποτιμητικά, παρότι για τη δημόσια διοίκηση
στην αρχαία Αθήνα εθεωρείτο τόσο σπουδαία, ώστε στην πυραμίδα της διοικήσεως
της Αθήνας να υπάρχουν δέκα λογιστές.

Ακόμα και στις μεγάλες ανακατατάξεις των επιστημών και των γραμμάτων του
δυτικού πολιτισμού – κατά την κλασική περίοδο, τους Ελληνιστικούς χρόνους και
την αρχή της Αναγέννησης – η Λογιστική, είτε ήταν απούσα ως γνωστικό
αντικείμενο είτε είχε αποκοπεί από το Πανεπιστήμιο εντελώς (Hatfield 1977,
Durham 1992). Επιπλέον, δεν διαπιστώνεται καμία συσχέτιση μεταξύ της
Λογιστικής και της βελτίωσης της «διαδικασίας ορθολογικής λήψης αποφάσεων»
(Burchell et. all., 1980). Τέλος, χαρακτηριστικό είναι ότι μέχρι το 1956
υπήρχαν μόνο δύο έδρες Λογιστικής σε όλα τα αγγλικά Πανεπιστήμια (Parker, 1975
in Macve, 1985, σελ. 1).

Μέχρι την εντυπωσιακή αφύπνιση, κατά την περίοδο της Αναγέννησης – με την
εξάπλωση του εμπορίου και τις (μοντέρνες) πιστωτικές συναλλαγές και πρακτικές,
από τη μια, και τη νέα τεχνολογία συγγραφής ενός κειμένου, με έμφαση στην
οπτική του διάταξη (κατά λογαριασμούς, όσον αφορά τα εμπορικά βιβλία), από την
άλλη – η διγραφία ήταν έως και «αδύνατη». H εξέλιξή της ήταν πράγματι
«αναπόφευκτη» (Hoskin and Macve, 1986, σελ. 120), λόγω αφενόςτης ύπαρξης της
έννοιας της διττότητας στις συναλλαγές και αφετέρου της αναγκαιότητας να
φαίνεται η διττότητα στην καταχώριση και παρακολούθηση (χρεοπίστωση ή χρέωση –
ξεχρέωση) στα βιβλία των εμπλεκόμενων (δύο πάντοτε) μερών μιας συναλλαγής επί
πιστώσει.

Ένα άλλο σημείο που πρέπει να υπογραμμιστεί, είναι ότι ο βασικός παράγων στον
οποίο οφείλεται η διατύπωση και η επικράτηση της διγραφίας στην εμπορική
λογιστική, είναι η επιχειρηματικότητα, ανεξάρτητα αν η γενίκευση της χρήσης
της διγραφίας επιτεύχθηκε μέσα από τη νέα εμπορική «κουλτούρα» και πρακτική
στις επιχειρήσεις στις αρχές της Αναγέννησης ή λόγω της μεγαλύτερης
επιχειρηματικής έντασης εκείνη την περίοδο σε σχέση με την αρχαιότητα, όπως
υποστηρίζει ο Littleton (1956).

ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ ΑΦΑΝΕΙΑ

H διγραφική λογιστική, πλήρης και σαφής καθώς είναι, χωρίς να αφήνει περιθώριο
αμφισβήτησης και περαιτέρω βελτίωσής της, στερείται του στοιχείου της
διαψευσιμότητας και της προσωρινότητας, βάσει των οποίων η εμπειρική γνώση
γίνεται δεκτή στο Σώμα της εμπειρικής επιστήμης, σύμφωνα με τον Popper (1959,
σελ. 54). Αυτό το τελευταίο είναι το χαρακτηριστικό που καθιστά τη
διπλογραφική μέθοδο (και κατ’ επέκταση τη Λογιστική) μη ελκυστική στην
επιστημονική αναζήτηση και την καταδικάζει σε ακαδημαϊκή αφάνεια.

H ανάμειξη ή όχι της ακαδημαϊκής κοινότητας στην εξέλιξη και την πρόοδο της
Λογιστικής θα μπορούσε να εκτιμηθεί καλύτερα, αν εξετάζαμε τη στάση της έναντι
της Λογιστικής κατά την κρίσιμη περίοδο της Αναγέννησης, καθώς και τον τρόπο
με τον οποίο η Λογιστική συσχετίσθηκε με ακαδημαϊκές εξελίξεις σε περιόδους
κατά τις οποίες συνέβαιναν σημαντικές αλλαγές στην Εκπαίδευση.

Είναι γεγονός ότι η ακαδημαϊκή κοινότητα δεν είχε ποτέ τη Λογιστική «υπό την
σκέπην της», σε αντίθεση με τις επιχειρήσεις, οι οποίες έδειχναν πάντοτε
έντονο ενδιαφέρον για τη Λογιστική και την ανάπτυξή της. Βεβαίως, πρέπει να
ξεχωρίσουμε την ανάπτυξη της διγραφίας από την ανάπτυξη της ελεγκτικής, της
κοστολόγησης κ.λπ., για τις οποίες οι ακαδημαϊκοί έδειξαν επιλεκτικά μεγάλο
ενδιαφέρον και τις προώθησαν, όταν κατάλαβαν τη δυνατότητα δημιουργίας νέων
σχέσεων γνώσεως – ισχύος (π.χ., συγκρίνετε την πληθώρα των σεμιναρίων και των
επιδοτούμενων προγραμμάτων που οργανώνονται σήμερα από πολλούς καθηγητές σε
διάφορα αντικείμενα).

Τι είναι η διπλογραφική μέθοδος

Διπλογραφία είναι η μέθοδος κατά την οποία οι λογαριασμοί χρεώνονται και
πιστώνονται με τα ποσά τους. Αρχή της Διπλογραφίας είναι ότι η χρέωση ενός ή
περισσότερων λογαριασμών απαιτεί ισόποση πίστωση ενός ή περισσότερων
λογαριασμών. Όταν ένας λογαριασμός του Ενεργητικού χρεώνεται, αντίστοιχα
πιστώνεται ένας άλλος λογαριασμός, του Ενεργητικού, του Παθητικού ή της
Καθαρής Θέσης. Δεν είναι απαραίτητο ένας λογαριασμός που χρεώνεται να
αντιστοιχεί σε έναν μόνο λογαριασμό που πιστώνεται. Αυτό που έχει ιδιαίτερη
σημασία είναι το ποσό των λογαριασμών που χρεώνονται να είναι ίσο με το ποσό
των λογαριασμών που πιστώνονται.

Σκοπός της διπλογραφικής μεθόδου είναι να διατηρείται πάντα η Θεμελιώδης
Λογιστική Ισότητα, δηλαδή η παρακολούθηση όλων των μεταβολών του Ενεργητικού,
του Παθητικού και της Καθαρής Περιουσίας

H διαφορά της απλογραφικής μεθόδου σε σχέση με τη διπλογραφική είναι, ότι με
την απλογραφική μέθοδο δεν υπάρχει πλήρης παρακολούθηση όλων των περιουσιακών
στοιχείων της επιχείρησης και, επιπλέον, δεν είναι δυνατός ο έλεγχος μεταξύ
των διαφόρων λογιστικών βιβλίων. Αυτός είναι και ο κυριότερος λόγος για τον
οποίο η διπλογραφική μέθοδος υπερίσχυσε της απλογραφικής και βάσει της
ισχύουσας νομοθεσίας οι επιχειρήσεις που τηρούν Βιβλία Γ’ Κατηγορίας
υποχρεούνται να ακολουθούν τη διπλογραφική μέθοδο.

O Κωνσταντίνος Κάντζος είναι Ph. D Καθηγητής TEI Πειραιά