TPITH AΠOΨH Στη χώρα του «επικοινωνισμού»

Ζούμε σε μια χώρα όπου καθετί ανάγεται στην επικοινωνία. Σχεδόν όλοι οι
πολιτικοί και κοινωνικοί θεσμοί, και όχι μόνον αυτοί, ό,τι σκέφτονται να
κάνουν, προτού το κάνουν, βασικό τους μέλημα είναι «πώς να το επικοινωνήσουν».
Στην πράξη, σχεδόν τίποτε σε αυτήν τη μικρή χώρα δεν μπορεί να ισχύσει και να
λειτουργήσει εάν δεν έχει πρώτα «επικοινωνηθεί». Αποτέλεσμα είναι να ζούμε σε
μια χώρα που πάσχει από έντονο «επικοινωνισμό». Με άλλα λόγια, συλλαμβάνουμε
και αντιμετωπίζουμε σχεδόν όλα τα προβλήματα ως προβλήματα της επικοινωνίας,
ακόμη κι όταν αυτά δεν είναι, και πιστεύουμε ότι με μια επικοινωνιακή ή
διαφημιστική εκστρατεία και αντίστοιχες τεχνικές και πρακτικές θα επιλύσουμε
λίγο – πολύ οποιοδήποτε πρόβλημα.

Έτσι, συνήθως αποτυγχάνουμε γιατί δεν έχουμε κατανοήσει τις δυνατότητες της
επικοινωνίας. Ένας πολιτικός ηγέτης δικαιολογεί την ήττα στις εκλογές
ισχυριζόμενος ότι «ο κόσμος δεν κατάλαβε το μήνυμά μας», υπονοώντας ότι η
πολιτική του δεν έφταιγε καθόλου. Μια πιο ειλικρινής εξήγηση θα απαιτούσε
δηλώσεις όπως «δεν έχω να πω τίποτε διαφορετικό ή είμαι ένας αδύναμος
πολιτικός με περιορισμένες ικανότητες». Εάν ανατρέξει κανείς στα δημοσιεύματα
στον Τύπο, θα εκπλαγεί πόσο συχνά όταν αναφέρονται στην κυβερνητική πολιτική,
αυτή συνοδεύεται με την επικοινωνιακή πολιτική ή το έλλειμμά της. Ενδεχομένως
να είμαστε κι από τις λίγες χώρες όπου γίνονται τόσο συχνές αναφορές στην
«επικοινωνιακή πολιτική», που στην πράξη εννοούν την τεχνική της προβολής και
του μάρκετινγκ.

Στην ουσία υιοθετώντας τη «λογική» του επικοινωνισμού, οι φορείς προσπαθούν να
επιλύσουν ακόμη και τα προβλήματα της καθημερινότητάς μας. Συχνά αναφέρεται
ότι ως χώρα έχουμε πολλά τροχαία δυστυχήματα, οι δε ημέρες μαζικών εξόδων (κι
όχι μόνον) αποτελούν «ημέρες αίματος». H λύση του προβλήματος συχνά είναι η
ενημέρωση των οδηγών, να προσέχουν, να μην πίνουν, να είναι νηφάλιοι κ.ο.κ., η
αστυνομία να αστυνομεύει περισσότερο κι όλα τα γνωστά. Κι όμως, τα δυστυχήματα
συνεχίζονται σχεδόν αμείωτα, παρά τις αξιέπαινες προσπάθειες της Τροχαίας. Ενώ
το πραγματικό πρόβλημα είναι οι δρόμοι, οι πολλές κακοτεχνίες και ότι οι
δρόμοι είναι επικίνδυνοι για οποιονδήποτε σε όποια κατάσταση κι αν βρίσκεται,
εμείς αναζητούμε την επίλυση του προβλήματος μέσα από τις επικοινωνιακές ή
διαφημιστικές καμπάνιες.

Δεν ξέρω αν είμαστε λαός που του αρέσουν τα λόγια, αλλά είμαι πλέον βέβαιος
ότι σαγηνευόμαστε από το «φαίνεσθαι». Στην εποχή της έκρηξης των επικοινωνιών
αυτή η τάση μεγεθύνεται. Έτσι, βλέπουμε σημαντικά πολιτικά θέματα να
«διευθετούνται» στα τηλεοπτικά παράθυρα, σκάνδαλα να ακούγονται και σκάνδαλα
να εξαφανίζονται, διαδηλωτές, ενώ είναι σχεδόν «άλαλοι», να υψώνουν έντονα (κι
έξαλλα) τη φωνή τους όταν περνούν μπροστά από τις τηλεοπτικές κάμερες, πενήντα
διαδηλωτές να κλείνουν κεντρικό δρόμο, όπως η Σταδίου ή η Πανεπιστημίου,
προκαλώντας κυκλοφοριακό κομφούζιο για να «επικοινωνήσουν» τα αιτήματά τους,
άτομα να δημοσιοποιούν τον ιδιωτικό τους χώρο για να γίνουν «πέντε λεπτά
διάσημοι» κ.ο.κ.

Αλλά εάν αυτοί λειτουργούν παρορμητικά, το ίδιο ισχύει και για τους
νηφάλιους άρχοντές μας. Είναι γνωστό ότι όσοι ζούμε στο κλεινόν άστυ βιώνουμε
μια δύσκολη ζωή, αντιμετωπίζοντας καθημερινά το κυκλοφοριακό και τη μόλυνση
του περιβάλλοντος. Τους δημάρχους τους ενδιαφέρει περισσότερο να κάνουν
εξαγγελίες και φιέστες παρά να βγάζουν συνεργεία να επιδιορθώνουν χαλασμένα
πεζοδρόμια και λακκούβες στους δρόμους. Μιλάνε για προβολή της πολιτιστικής
κληρονομιάς, αλλά εκεί, στους Στύλους του Ολυμπίου Διός στη στροφή του τραμ
έχουν αφήσει τα μπάζα για σχεδόν ένα χρόνο, για να μην αναφερθώ ότι σε λίγο
καιρό σχεδόν κάθε Κυριακή θα αρχίσουν να κλείνουν τους δρόμους για
μαραθώνιους, προκαλώντας εγκεφαλικό στους οδηγούς.

Δυστυχώς, στη χώρα μας δεν έχουμε καταλάβει ότι ένα πρόβλημα είναι
επικοινωνιακό όταν μπορεί να επιλυθεί με τη βοήθεια της επικοινωνίας, η οποία
έχει τα όριά της. Εάν οι αγορές ειδών πρώτης ανάγκης έχουν «τραβήξει την
ανηφόρα», δεν μπορείς να λες στον απλό πολίτη να κάνει έρευνα αγοράς ή όπως
παλαιότερα από το Διαδίκτυο. Και όπως υποστηρίζουν οι μελετητές της
επικοινωνίας, η προσφυγή στις επικοινωνιακές λύσεις μπορεί να είναι σημάδι
απροθυμίας να αντιμετωπιστούν τα πραγματικά αίτια των προβλημάτων.

H σχεδιασμένη επικοινωνία αποτυγχάνει παταγωδώς, όταν καλείται να λύσει ένα
πρόβλημα που δεν έχει σχέση με την επικοινωνία. Το να επικρίνεται η
επικοινωνία, ενώ άλλοι παράγοντες θα έπρεπε να επικρίνονται, αποτελεί μια
κοινή τάση και πρακτική. Μερίδιο σε αυτή την κατάσταση έχουν και κάποιοι που
αυτοαποκαλούνται επικοινωνιολόγοι, στην πράξη αετονύχηδες και αποτυχημένοι στα
πεδία τους, παρασύροντας όλους μαζί και καθιστώντας την επικοινωνία και τους
επικοινωνιολόγους αποδιοπομπαίους τράγους.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.