EPIK KANTEΛ «Eμπρός για μια νέα επιστήμη του νου»

«H εμπεδωμένη μνήμη μακράς διάρκειας, που είναι και η πιο σημαντική, δεν είναι μόνο ζήτημα γονιδίων και κυττάρων. Για να αποθηκεύσεις πληροφορίες πρέπει να δώσεις σημασία. Πρέπει να θέλεις να το κάνεις, διαφορετικά δεν μπορείς να αποθηκεύσεις. Ο άνθρωπος έχει πολύ ισχυρή συμμετοχή σ’ αυτήν τη διαδικασία», λέει στα «NEA» ο Έρικ Καντέλ

«Το συναίσθημα, η εμπειρία, η μνήμη, η μάθηση, οι ψυχολογικές διαταραχές, ό,τι
λέμε και ό,τι κάνουμε, όλα βρίσκονται στον εγκέφαλο. Όλα λειτουργούν μέσα από
τον εγκέφαλο. Για να λύσουμε αυτά τα προβλήματα πρέπει να ασχοληθούμε με τον
εγκέφαλο. Γιατί είμαστε ο εγκέφαλός μας».

Γι’ αυτό και ο Έρικ Καντέλ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ο οποίος
τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσιολογίας/Ιατρικής το 2000, έκανε σκοπό της ζωής του
την έρευνα των «διαδρόμων» και των διασυνδέσεων των νευρικών κυττάρων. Εδώ και
50 χρόνια μελετά τα νευρωνικά κυκλώματα του εγκεφάλου και τις αλλαγές που τους
προκαλεί η μάθηση, τα μοριακά μονοπάτια μέσα από τα οποία η προσωρινή μνήμη
βραχείας διάρκειας μετατρέπεται σε εμπεδωμένη μνήμη μακράς διάρκειας.

H μάθηση και η μνήμη είναι σαγηνευτικές νοητικές διεργασίες για τον κ. Καντέλ.
Επηρεάζουν τη συνείδησή μας, τις πράξεις μας, τη ζωή μας. «H μάθηση και η
μνήμη σχετίζονται με μία από τις πιο εντυπωσιακές εκφάνσεις της ανθρώπινης
συμπεριφοράς: τη δυνατότητα να γεννήσουμε νέες ιδέες μέσα από την εμπειρία. H
μνήμη είναι η διεργασία με την οποία διατηρούμε αυτήν τη γνώση μέσα στον
χρόνο. H εμπεδωμένη μνήμη μακράς διάρκειας, η οποία είναι και η πιο σημαντική,
δεν είναι μόνο ζήτημα γονιδίων και κυττάρων», λέει στα «NEA» ο Νομπελίστας.
«Για να αποθηκεύσεις πληροφορίες, πρέπει να δώσεις σημασία. Πρέπει να θέλεις
να το κάνεις, διαφορετικά δεν μπορείς να αποθηκεύσεις. Ο άνθρωπος έχει πολύ
ισχυρή συμμετοχή σ’ αυτήν τη διαδικασία».

Λένε πως όταν γεννιόμαστε η ψυχή μας είναι tabula rasa. Δεν ισχύει όμως το
ίδιο για τον εγκέφαλο. «H δομή του είναι πολύπλοκη και εξελιγμένη απ’ την
αρχή. Υπάρχει γνώση στα γονίδια. Όχι γνώση με την έννοια της γλώσσας, για
παράδειγμα, αλλά υπάρχει», εξηγεί στα «NEA» ο καθηγητής Καντέλ. Αν ο εγκέφαλος
υπάρχει πριν από εμάς, τότε γνωρίζει ο ίδιος την ύπαρξή του; «Υπό μία έννοια,
ναι. Όχι σε προχωρημένο και συνειδητό επίπεδο, αλλά ναι, ο εγκέφαλος γνωρίζει
την ύπαρξή του», απαντά.

Ο εγκέφαλός μας εξελίσσεται. Και αρχικά, όλοι οι άνθρωποι έχουν τις ίδιες
δυνατότητες ανάπτυξής του, «εκτός αν υπάρχει γενετική προδιάθεση ή αν αρχίζει
η διαδικασία της γήρανσης». Πώς αναπτύσσεται ο εγκέφαλος; «Κατ’ αρχήν με πολλή
σκέψη», λέει. «H σκέψη από μόνη της αναπτύσσει τον εγκέφαλο. Ύστερα, οι
πρωτοβουλίες που παίρνουμε. Και βέβαια ό,τι μαθαίνουμε. Μια ξένη γλώσσα, ένα
μουσικό όργανο».

Ο Έρικ Καντέλ έχει επικεντρωθεί στη διερεύνηση των μηχανισμών της
μνήμης και της μάθησης σε μοριακό επίπεδο και έχει καθιερωθεί ως πρωταγωνιστής
ενός ερευνητικού τομέα, ο οποίος προσπαθεί να ερμηνεύσει τις γνωστικές
λειτουργίες του εγκεφάλου με τις πιο εξελιγμένες μεθόδους της μοριακής
νευροβιολογίας.

Όπως τόνισε και κατά την ομιλία του στην Ακαδημία Αθηνών πριν από λίγες
ημέρες, η σύγκλιση των νευροεπιστημών (που ασχολούνται με τον εγκέφαλο) και
της γνωσιακής ψυχολογίας (που ασχολείται με τον νου) είναι ιδιαίτερα σημαντική
γιατί μπορεί να προσφέρει ένα νέο πλαίσιο για την κατανόηση της αντίληψης, της
δράσης και της εναποθήκευσης της μνήμης. Γι’ αυτό και πιστεύει στην πιθανότητα
«μιας νέας βιολογίας του νου, μιας μοριακής βιολογίας της νόησης». Σκοπός του,
εξηγεί, δεν είναι η αντικατάσταση της ψυχολογικής ή ψυχαναλυτικής σκέψης με τη
λογική της μοριακής βιολογίας, αλλά «μια καινούργια σύνθεση, μια νέα επιστήμη
του νου». «H βιολογία μπορεί να συνεισφέρει στην κατανόηση των νοητικών
διεργασιών του εγκεφάλου. Όλες οι διαδικασίες του εγκεφάλου προέρχονται από τη
βιολογία. Αν η βιολογία λειτουργήσει σε ένα ενοποιημένο πλαίσιο με την
ψυχολογία, τότε θα πρόκειται για έναν πανίσχυρο συνδυασμό που θα μπορέσει να
δώσει απαντήσεις σε πολλά ερωτήματα της ζωής», σημειώνει.

H απομυθοποίηση του εγκεφάλου

Ο Έρικ Καντέλ γεννήθηκε στην Αυστρία το 1929, αλλά μεγάλωσε στις ΗΠΑ, όπου
κατέφυγε η οικογένειά του το 1939 διωκόμενη από τη ναζιστική Γερμανία. Άρχισε
τις σπουδές του στο Harvard College και συνέχισε στη Σχολή Ιατρικής του
Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, απ’ όπου έλαβε το πτυχίο της Ιατρικής. Το
αρχικό του ενδιαφέρον για τη μελέτη της μνήμης κεντρίστηκε από την ψυχανάλυση,
όταν ήταν ακόμη φοιτητής στο Χάρβαρντ. «Όσο, όμως, εμβάθυνα στον κόσμο της
βιολογίας άρχισα να θεωρώ την ψυχαναλυτική προσέγγιση περιοριστική, καθώς
έτεινε να διαχειρίζεται τον εγκέφαλο σαν ένα μαύρο κουτί. Στα μέσα της
δεκαετίας του ’50 άρχισα να συνειδητοποιώ ότι στη γενιά μου το μαύρο κουτί του
εγκεφάλου θα άνοιγε και σταδιακά θα απομυθοποιούνταν».

«Ωστόσο», όπως αναφέρει, «πιστεύω ότι οι εμπειρίες της παιδικής μου ηλικίας
στη Βιέννη καθόρισαν το μετέπειτα ενδιαφέρον μου για τον νου, την ανθρώπινη
συμπεριφορά, το απρόβλεπτο του κινήτρου και την επιμονή της μνήμης, την
περιέργειά μου για την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Πώς να
κατανοήσουμε την ξαφνική αποδέσμευση τόσης κακίας σε τόσους πολλούς ανθρώπους;
Πώς μπόρεσε μια μορφωμένη και πολιτισμένη κοινωνία όπως η γερμανική να
βουλιάξει στη ναζιστική βαρβαρότητα;». Κάπως έτσι άρχισε το 1957 το ταξίδι της
ερευνητικής του δραστηριότητας, το οποίο συνεχίζεται ώς σήμερα.