Mάτια ερμητικά… ανοιχτά

Αρυτίδωτο, διαχρονικό και εντελώς μαύρο και καταθλιπτικό. Το λένε «Sasom Ι en
Spegel», στα ελληνικά «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη», και γυρίστηκε το 1961,
όταν ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν αποφάσισε να βυθίσει το νυστέρι πιο βαθιά, να πετάξει
κάθε μάσκα, να σκοτώσει κάθε ίχνος ελπίδας και να αποφλοιώσει όλο τον ψυχικό
πυρήνα. Από αυτή τη διαδικασία προέκυψε μια τριλογία: πρώτα ο «Καθρέφτης»,
ύστερα ο «Χειμώνας» και τέλος «Σιωπή»!

H κολοσσιαία διαφορά που χωρίζει τον Μπέργκμαν από το Χόλιγουντ είναι πως
εκείνος πιστεύει ότι ο Λεβιάθαν και ο Αρμαγεδδών, η μαύρη τρύπα που ρουφάει
σαν ηλεκτρική σκούπα κάθε μόριο αντίστασης, ύπαρξης και ζωής είναι
εγγεγραμμένοι και εγκατεστημένοι μέσα στην ανθρώπινη ουσία. Κάθε κράτημα, κάθε
πίστη, κάθε ιδεολογία, απλώς δεκανίκι, ψευδαίσθηση, φενάκη και προσωρινή
διαφυγή.

Δηλαδή πάνω μας, υπεράνω, στους ουρανούς, πίσω από τον «καθρέφτη» της
κοινωνίας, ούτε Χριστός ούτε Θεός. Κάτω, στη Γη, οι ανθρώπινες σχέσεις και οι
καθημερινές συμβάσεις αντανακλώνται τεθλασμένα σαν ψεύτικα είδωλα μέσα από τον
ίδιο «καθρέφτη». Επομένως ούτε μέλλον ούτε ελπίδα! Τότε; Άντε, λέει στο τέλος.
Χαλάλι σας. Έτσι για το φινάλε, μια μικρή νότα αισιοδοξίας. Αγαπάτε αλλήλους!
Και ο γιος (ένας από τους ήρωες, ο πιο μικρός) κλείνει την τραγωδία με τη
φράση «Επιτέλους μίλησα με τον πατέρα!».

Το ανθρώπινο «τοπίο» σαν θεατρική «γεωγραφία». Με την εξής διάταξη: Τέσσερα
όλα κι όλα πλάσματα, ένα εξοχικό στην επαρχία, μια βάρκα και στο βάθος
ορίζοντας. Της θάλασσας και του ουρανού. H χαραμάδα μιας κάποιας αισιοδοξίας
στην ανεξιχνίαστη, αγέραστη φύση. Από εκεί και πέρα το τρίπρακτο αυτό έργο
μοιάζει σαν ο Διογένης να κλείνει το ουσιαστικό «θνητός». Όχι της σάρκας, αλλά
του εσωτερικού «είναι». Ας πούμε της «ψυχής».

«Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη». Χάριετ Άντερσον, «τρελή» αλλά παλλόμενη και σπαρακτική!

Κουαρτέτο με τρία πνευστά κι ένα πιάνο. Βραχνή, άκαμπτη τούμπα ο πατέρας
(Γκούναρ Μπιόρνστραντ). Ερμητικά κλειστός, ερμητικά εγωκεντρικός, ερμητικά
πατερναλιστικός. Παρατηρεί, καταγράφει και συγγράφει. Παρατηρεί τις σχέσεις,
καταγράφει τις αντιδράσεις και συγγράφει πονήματα. Απόμακρος καλλιτέχνης και
«θεός». Δίπλα του η κόρη του να «φεύγει», να «απογειώνεται», να «τρελαίνεται».
Εκείνος ψύχραιμος και αντικειμενικός. Γι’ αυτό και συγκαταβατικά διαπιστώνει:
«Καλύτερα για όλους μας να ήταν νεκρή»!

Βραχνό αλλά μελωδικό βαρύτονο σαξόφωνο ο σύζυγος (Μαξ φον Σίντοφ). Απαντάει,
συμμετέχει, συμπάσχει. Θέλει αλλά δεν μπορεί. Αγαπάει με τον δικό του τρόπο.
Βλέπει μέσα από τη δική του μυωπία. Ακούει αλλά πάσχει από αισθηματική
βαρηκοΐα. Εφορμά και επιτίθεται με λεκτική μανία στον πεθερό, την «τούμπα».
Στο τέλος όμως συμφωνεί. H αλήθεια να λέγεται. H γυναίκα του είναι
σχιζοφρενής. Αυτός, πρώτος αυτός, θα της φορέσει ζουρλομανδύα. Πρέπει σε άσυλο
να παραδοθεί. Με βαριά καρδιά τηλεφωνεί να την πάρουν από εκεί. Και έρχονται
και την παίρνουν και με ελικόπτερο προς τον ουρανό την στέλνουν!

Με στραγγαλισμένες «υψηλές» αλλά και χαμηλές μελωδικές, το φλάουτο είναι το
όργανο που ταιριάζει γάντι στον ρόλο του αδελφού (Λαρς Πασγκάρντ). Μέσα στην
εφηβική του επιπολαιότητα θα συμπαρασταθεί, θα κλάψει και θα γοητευθεί.
Ευαίσθητος, αλλά χαμένος και στερημένος. Μοναδικό θηλυκό σ’ αυτή την έρημη
χώρα, η «τρελή». E, τότε γιατί να μην την αγκαλιάσει, ώστε για πρώτη φορά να
«κοιμηθεί» ακόμα και με τη δική του αδελφή;

Ποια απ’ όλες τις ηρωίδες του θεάτρου και του κινηματογράφου ενέπνευσε τον
Μπέργκμαν να εμφυσήσει σ’ ένα «πιάνο» απελπισία, σπαραγμό και τόση λαχταριστή
αμφισημία; H Μπλανς τού «Λεωφορείον ο πόθος» τού Τένεσι Ουίλιαμς ή η Ζαν ντ’
Αρκ του Ντράγιερ; Γιατί η κατάστασή της είναι μια τραμπάλα. Από τη μια η
γείωση, από την άλλη η ποίηση. Από τη μια το πάθος, από την άλλη η
εγκατάλειψη. Με άλλα λόγια, η κορυφαία του δράματος είναι μια… τρελή (Χάριετ
Άντερσον). Ταυτόχρονα εδώ κι εκεί. Και στον Ουρανό και στη Γη. Ο παλλόμενος
ιμάντας που ενώνει δύο κόσμους. Ο πρώτος υπαρκτός, αλλά επί της ανθρώπινης
ουσίας αφιλόξενος και επομένως ανύπαρκτος. Ο δεύτερος, αν και αόρατος, είναι
για εκείνη φιλόξενος και υπαρκτός.

Ήθελε να «φύγει» μακριά απ΄τον κόσμο

Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, ο αξεπέραστος

H ικανότητα του μυθικού Σουηδού να εμφιλοχωρεί, να «μολύνει», να μεταδίδει, να
θεραπεύει, να διαφεύγει και να ξαναρχίζει εμφιλοχωρώντας, μεταδίδοντας,
μολύνοντας και θεραπεύοντας είναι αξεπέραστη. Άπιαστος από τους κριτικούς και
από το κοινό. Όπως ακριβώς η ηρωίδα του, το ίδιο κι αυτός «τρελός». Ταυτόχρονα
υπέρ και εναντίον του Θεού. Ταυτόχρονα υπέρ και εναντίον του οικογενειακού
θεσμού. Ταυτόχρονα με και εναντίον του Φρόυντ και της ψυχανάλυσης. Ταυτόχρονα
εδώ, εκεί και πέρα. Και, το πιο συντριπτικό, το πιο εξωφρενικό, αυτό που σου
δίνει μια και αφήνει τη σκέψη σου, την προέκτασή σου, τον ορίζοντά σου, τις
δυνατότητές σου λιπόθυμες στα καναβάτσα, είναι κάτι το εντελώς ρεαλιστικό. Όλα
αυτά τα εκ πρώτης όψεως παράλογα, ποιητικά, εξωφρενικά, έχουν θεμέλια εντελώς
αληθινά. Όπως ο Μαρξ, έτσι κι αυτός. Με μία διαφορά: ο πρώτος ήθελε ν’ αλλάξει
τον κόσμο, ο Μπέργκμαν να «φύγει» μακριά απ’ αυτόν. Και οι δύο, όμως, με μάτια
ερμητικά… ανοιχτά!

Προβλέψιμη και εξαντλημένη

Απότομη προσγείωση made in USA. Κομμάτια και θρύψαλα η εφηβεία, η οικογένεια,
η κοινωνία. Το american dream μετασχηματίζεται στο αντίθετό του και το
american beauty βρίσκει τον δεύτερο, χλωμό εαυτό του!

Νέο όνομα στο σενάριο και τη σκηνοθεσία (Νταν Χάρις), γνωστή, καλτ συνταγή. H
μητέρα (Σιγκούρνι Γουίβερ) αιχμάλωτη των φαντασμάτων του χιπισμού. Μαριχουάνα,
τρελίτσες και κυκλοθυμικές εξάρσεις. Ο πατέρας (Τζεφ Ντάνιελς) εξαρτημένος από
το μοντέλο του φαλλοκράτη. Μεταξύ αδιαφορίας και στιβαρής παρουσίας. Και ο
17χρονος γιος (Εμίλ Χιρς) εγκαταλειμμένος στις αγκάλες της σχιζοειδούς
εφηβείας του. Χάπια, αλλόκοτη συμπεριφορά, απομόνωση, απομάκρυνση, αποξένωση.
Τρεις κάτω από την ίδια στέγη, σε διαφορετικά «δωμάτια», να βλέπουν τον ίδιο
ορίζοντα αλλά να συγκεντρώνουν την προσοχή τους σε διαφορετική οπτική γωνία!

Τα θεμέλια αυτού του σπιτιού και αυτής της μελαγχολικής κομεντί του Νταν Χάρις
είναι τοποθετημένα πάνω σ’ ένα πτώμα. Ο πρωτότοκος γιος της οικογένειας,
αυτόχειρας παρθένος! Προορισμένος για μεγάλες επιδόσεις. Φτιαγμένος από στόφα
πρωταθλητή της κολύμβησης, αλλά απελπισμένος χωρίς να το πάρει χαμπάρι κανείς.
H πισίνα, το γήπεδό του – το τρόπαιο, αλλά και ο μεγάλος… εχθρός του. H
κολύμβηση, η αρετή του – η στόφα του, αλλά και το μίσος του. Υποταγμένος
εξωτερικά, ανυπότακτος εσωτερικά, στο τέλος λύνει την αντίφασή του παίρνοντας
στον τάφο τη ζωή του. Οι καλοί πεθαίνουν νέοι, «λέει» ο σκηνοθέτης. Οι
μέτριοι, οι ασήμαντοι και οι κακοί, αν και «νεκροί» είναι οι μόνοι ζωντανοί!

«Οικογενειακά μυστικά». Σιγκούρνι Γουίβερ – Τζεφ Ντάνιελς, Εμίλ Χιρς, οικογένεια «American beauty»

Το «Imaginary heroes» («Οικογενειακά μυστικά») είναι η σοβαρή απάντηση στις
action movies που βλέπουν τα παιδιά. Φτιαγμένο τόσο εφηβικά, σαν να το έχουν
υπογράψει ανήσυχοι γόνοι μικρομεσαίων, ευυπόληπτων οικογενειών. Σαν πικρό,
ψυχρό, αλλόκοτο σχόλιο της νέας, ψαγμένης γενιάς.

Προορισμένοι να αντιγράψουν τον πατέρα τους. Προγραμματισμένοι να υπερβούν τον
πήχυ που έχει βάλει η μητέρα τους. Κουρδισμένοι να κλωνοποιηθούν και να
ενταφιαστούν. Με μία διαφορά: η επανάσταση απέτυχε, ο κόσμος δεν άλλαξε, η
τάξη επικράτησε. Επομένως, τι κάνουμε; Απλώς κλείνουμε τον διακόπτη και
σχολιάζουμε!

Σοβαρή σκηνοθεσία, σοβαρό σενάριο, σοβαρές προθέσεις. Όμως – για να είμαι
ειλικρινής με τους αναγνώστες μου – θεωρώ τον εαυτό μου, ηλικιακά, αναρμόδιο
να εκφέρω τελική γνώμη και οριστική ετυμηγορία. Γιατί, αν το δω από τη δική
μου, μεγαλύτερη οπτική γωνία, τότε όλα μοιάζουν προβλέψιμα, συνηθισμένα και
εξαντλημένα. Δεν αρκεί να περιγράφεις και να σχολιάζεις τον κόσμο. Αν θέλεις
να ξεχωρίσεις, πρέπει να έχεις τα κότσια και τη δύναμη να τον γκρεμίσεις για
να τον αλλάξεις!

Αποκάλυψη τώρα με κερί!

Περισσότερο ταλαντούχος και από τον Νταν Χάρις των «Οικογενειακών μυστικών», ο
επίσης «άγνωστος» Ζομ Κολέ-Σερά της αμερικανικής παραγωγής του Ρόμπερτ Ζεμέκις
«House of wax» («Το σπίτι του θανάτου»). Περίπου σαν να λέμε ο τρόμος είναι
διπλός. Ο πρώτος φρικτός, ακραίος και «πορνογραφικός». Ο δεύτερος – για τους
σινεφίλ και τους επαΐοντες – ναρκισσευόμενος, αλαζονικός, επιδέξιος και
εξαιρετικός! Το «πακέτο» είναι τόσο συμπυκνωμένο, που μοιάζει με ταφόπετρα και
επίγραμμα, χαραγμένο πάνω σε καλλιμάρμαρο μνημείο των ταινιών τρόμου των
multiplex και των παιδιών. Μια χούφτα νέων, χαμένων και εκδρομέων, ξεφεύγουν
από τον προσανατολισμό τους και, χωρίς να το καταλάβουν, ξεμπαρκάρουν και
παρκάρουν μέσα στη νύχτα σε ερημική κωμόπολη, σε μια εντελώς αλλόκοτη, σαν
σκηνικό χολιγουντιανής ταινίας κατηγορίας Β movie. Με άλλα λόγια ο σκηνοθέτης,
κλείνοντας το μάτι στους σινεφίλ, προειδοποιεί για το σχόλιο, τον επερχόμενο
τρόμο και την αναπαραγωγή της γνωστής συνταγής.

«Το σπίτι του θανάτου». Το κερί βλάπτει την υγεία!

Ψάχνοντας για βενζίνη βρίσκονται αντιμέτωποι με όλες τις αρρώστιες που
μεταδίδονται από τη ζωή προς την οθόνη και από την οθόνη προς την αμερικανική
ζωή. Δύο πρώην αδελφοί Σιαμαίοι – ψηλός, κανονικός και σωματώδης ο πρώτος,
παραμορφωμένος, αποκρουστικός και με μάσκα ο δεύτερος – έχουν μετατρέψει τους
πάντες και τα πάντα σε κέρινα ομοιώματα. Εδώ είναι το εξωφρενικό και το
ανατριχιαστικό. Πρώτα πετσοκόβουν, ύστερα σκοτώνουν και στο τέλος περιλούζουν
τα θύματα με καυτό κερί. Έτσι, οι πάντες είναι ταυτόχρονα και «ζωντανοί», και
νεκροί, και ομοιώματα ζωντανών, που έφυγαν για κάποιον ανεξήγητο λόγο από τη
ζωή. Τι πα’ να πει αυτό; Πρώτον, «Ψυχώ» (η νεκρή μητέρα τού Νόρμαν Μπέιτς).
Δεύτερον, «H νύχτα των ζωντανών νεκρών» (τα ζόμπι σε φωτογραφικό, ακίνητο
ενσταντανέ) και, τρίτον, «Scream». Το τέρας με τη μάσκα, ακολουθούμενος από
τον αδελφό του, τον… κανονικό, εφορμούν να σφάξουν, να ξεκοιλιάσουν, να…
εξορύξουν κάθε πλάσμα και κάθε «όργανο» ζωντανό. Το γλέντι εντελώς σφαγείο,
μόνο που τα σφάγια είναι άνθρωποι, όχι αμνοί!

Όποιου το βλέμμα και οι αισθήσεις επιβιώσουν και όποιος αντέξει να κολυμπήσει
σ’ αυτό τον υπόνομο και οχετό, τότε αυτός θα είναι και ο προνομιούχος που θα
ανακαλύψει ταλέντο στη σκηνοθεσία των εικόνων και στην καταστροφή όλων των
κλισέ των ταινιών τρόμου. Το τελευταίο ημίωρο – όπου το τοπίο φλέγεται σαν
γιγαντιαία λαμπάδα και οι «ήρωες» εγκλωβισμένοι μέσα σε φλεγόμενη λάβα κεριού
– είναι έτσι ενορχηστρωμένο που να μοιάζει με παρωδία μιας φρικιαστικής όπερας
και ενός ξεπεσμένου, τερατώδους εγκληματικού μεγαλείου. Σαν να ακούω τον Ζομ
Κολέ-Σερά να ψιθυρίζει με ηδονή στο αυτί μου: Όλα τεχνητά, ψεύτικα, πλαστά. H
λάβα της Αίτνας από κερί! Οι πόλεις γεμάτες, αλλά ακατοίκητες από ζωή. Οι
πολίτες ακίνητοι, άψυχοι, ωραίοι σαν κούκλες από το μουσείο της Μαντάμ Τισό.
Και οι «ήρωες» είτε με πριόνια είτε χωρίς πόδια, χέρια, κεφάλια, κορμό και
εντόσθια. Παίρνω πολτό, επιστρέφω πολτό. Ο δικός τους αληθινός, ο δικός μου
σκηνοθετημένος, κέρινος και φρικτός!

Από την Τσεχία μέχρι τον γαλαξία

Ακόμα τρεις. Μία από το 1965 της αυθαδέστατης Τσεχίας και δύο από τους
πολιτικά ορθούς του 2005:

«Οι έρωτες μιας ξανθιάς» (Lasky jedne plavovlasky). Μαζί με τους
«Πυροσβέστες», οι δύο πρώτες ταινίες του Μίλος Φόρμαν, παραγωγής
Τσεχοσλοβακίας 1965. Κινηματογραφικό έμβλημα της «Άνοιξης της Πράγας», επειδή
γκρέμισε τη σημειολογία του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» και ακολούθησε παράλληλη
πορεία με τη γαλλική «Κομμένη ανάσα» του Γκοντάρ και το αγγλικό «Φρι σίνεμα»
του Τόνι Ρίτσαρντσον. Μια συνηθισμένη μικρή ξανθιά του τσεχοσλοβάκικου
προλεταριάτου, «κοιμάται» ένα βράδυ με νέο μουσικό. Εκείνος εξαφανίζεται,
εκείνη τον ψάχνει και όταν στο τέλος χτυπήσει την πόρτα και γνωρίσει τους
δικούς του, θα πέσει από τα σύννεφα. Υποδόριο χιούμορ, ταξικές…
σοσιαλιστικές αντιθέσεις, ελεύθερο γύρισμα, νατουραλιστική αισθητική. Μοντέρνο
στην εποχή του, κουρασμένο στην εποχή μας. Πώς να το κάνουμε; H μόδα είναι
περιορισμένη, επίκαιρη και «μικρή».

«Γυρίστε τον γαλαξία με οτοστόπ» (The hitchhiker’s guide to the galaxy).
Αλλόκοτη κομεντί του Γκαρθ Τζένινγκς, βασισμένη στο ομότιτλο μπεστ σέλερ του
Ντάγκλας Άνταμς. Ένας συνηθισμένος κάτοικος αυτού του πλανήτη, διαβάζοντας
τουριστικό οδηγό βρίσκει μοναδικό τρόπο διαφυγής περιφερόμενος στον…
γαλαξία! H Γη σκουπιδότοπος. Το μέλλον στο ανεξερεύνητο Σύμπαν.

«Γυρίστε τον γαλαξία με οτοστόπ». Το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται!

H πρώτη μισή ώρα εξωφρενική, φουτουριστική, εξαιρετική. H συνέχεια σκέτη
επανάληψη χωρίς χιούμορ και ουσία. Με Σαμ Ρόκγουελ, Τζον Μάλκοβιτς, Μος Ντεφ,
Μάρτιν Φρίμαν.

«Μάντεψε ποιος» (Guess who). Το σύγχρονο φλιπσάιντ του θρυλικού και στην
εποχή του (1967) χαριτωμένου και αντιρατσιστικού «Μάντεψε ποιος θα έρθει απόψε
για δείπνο» του Στάνλεϊ Κρέιμερ, με Σίντνεϊ Πουατιέ, Σπένσερ Τρέισι, Κάθριν
Χέπμπορν. Δηλαδή, αντί λευκή να προσκομίσει στο σπίτι μαύρο εραστή, μια μαύρη
(Ζόι Σαλντάνα) προσκομίζει στον πατέρα (Μπέρνι Μακ) έναν λευκό απόφοιτο και
άνεργο του Χάρβαρντ (Άστον Κούτσερ)! Ο ρατσισμός από την ανάποδη. Έλα όμως που
ο σκηνοθέτης Κέβιν Ρόντνι Σάλιβαν διαχειρίστηκε το ανάποδο επίπεδα, άγευστα,
άχρωμα και συνηθισμένα, εντελώς όμοια με οικογενειακή, τηλεοπτική σειρά…
Political correct, όπως ταιριάζει για να χωνεύει το πλούσιο σε πρωτεΐνες
δείπνο του το ζεύγος Μπους με Κοντολίζα Ράις!

Τα Oscar της εβδομάδας

Ταινίας: «Μέσα από τον σπασμένο καθρέφτη»

Σεναρίου – Σκηνοθεσίας: Ίνγκμαρ Μπέργκμαν

Ερμηνείας: Χάριετ Άντερσον (Καθρέφτης)

Φωτοκόπιας american beauty: «Οικογενειακά μυστικά»

Νέας υπογραφής: Νταν Χάρις (μυστικά)

Μαντάμ Τισό: «Το σπίτι του θανάτου»

Κέρινο σφαγείο: Το ίδιο σπίτι

Καλών προθέσεων: «Γυρίστε τον γαλαξία με οτοστόπ»

Σκόνης: «Οι έρωτες μιας ξανθιάς»

Happy family: «Μάντεψε ποιος»