TPITH AΠOΨH Iστοριογραφία της δικτατορίας

Στις 22 του περασμένου Απριλίου «TA NEA» δημοσίευσαν τις απαντήσεις μερικών
επιστημόνων στη γενική ερώτηση που τους έθεσαν: τι δεν γνωρίζουμε για τη
δικτατορία της 21ης Απριλίου 1967; Την ερώτηση απηύθυναν και σε μένα και
πρέπει να πω ότι δεν είναι έκπληξη που οι ερωτηθέντες συμφωνήσαμε ότι, στην
πραγματικότητα, για το γεγονός αυτό γνωρίζουμε ελάχιστα πράγματα και μάλιστα
απ’ αυτά που μπορούν να χαρακτηριστούν ως επιφαινόμενα.

Με το σημερινό μου σημείωμα θα επιχειρήσω να αναλύσω περισσότερο, να αναπτύξω
και να αιτιολογήσω εκείνη τη δεσμευτικά σύντομη απάντηση που έδωσα στην
ερώτηση της εφημερίδας. Και για να αντιληφθούμε καλύτερα αυτά που δεν
γνωρίζουμε, ας πούμε πρώτα δυο λόγια γι’ αυτά που ξέρουμε· αυτά μπορούν να
διακριθούν σε δύο κατηγορίες: όσα θα ονομάζαμε εξωτερική εικόνα και όσα δεν
συνιστούν παρά ιδεολογικές μυθοποιήσεις ρόλων και προσώπων.

Γνωρίζουμε λοιπόν ότι επρόκειτο για μια δικτατορία πολύ σκληρή και ιδιαίτερα
οπισθοδρομική, ότι βασάνισε με ξεχωριστή αγριότητα και ότι επέβαλε δημόσιες
συμπεριφορές και πρακτικές βασισμένες σε εθνικά στερεότυπα και ιδεολογήματα
προσαρμοσμένα στα διεθνή φασιστικά πρότυπα· και γνωρίζουμε ότι οργανώνονταν
κατά καιρούς κάποιοι πυρήνες αντίστασης στην προσπάθεια να προκαλέσουν το
ενδιαφέρον των φιλελεύθερων συνειδήσεων στην Ευρώπη, αλλά οι πραγματικές
αντιστασιακές πράξεις, «η Νομική» και «το Πολυτεχνείο», μόνο ως αυθόρμητες
εξεγέρσεις μπορούν να χαρακτηριστούν.

Αυτά λέω «γνωρίζουμε» χωρίς, ούτε γι’ αυτά, να έχουμε κάνει πραγματική έρευνα·
οι «ζωντανές» μαρτυρίες είναι ευπρόσδεκτες, εξατομικεύουν όμως τα γεγονότα
και, από τη φύση τους, δεν μπορούν να αποδώσουν τη συνολική εικόνα. Άλλωστε,
οι προσφιλείς μας παρομοιώσεις με τα στρατιωτικά καθεστώτα χωρών της Λατινικής
Αμερικής, που παραπέμπουν και στην εξίσου προσφιλή μας ανοιχτή παρέμβαση των
Αμερικανών, είναι πλήρως παραπλανητικές, γιατί δεν λαμβάνουν υπόψη τις
κοινωνικές πραγματικότητες σε κάθε χώρα και ερμηνεύουν τα πράγματα με τη
συνωμοτική αντίληψη για την Ιστορία και πάντως με το υπεραπλουστευτικό, ίσως
και βολικό, «για όλα φταίνε οι Αμερικανοί».

Αυτά που δεν γνωρίζουμε όμως είναι πολύ σημαντικά, γιατί είναι αυτά που
εξηγούν γιατί οργανώθηκε το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και
γιατί επιβλήθηκε επί επτά χρόνια η φασιστική στρατιωτική δικτατορία. Εννοώ τις
κοινωνικές πραγματικότητες που προηγήθηκαν και αυτές που προέκυψαν μετά την
πτώση της δικτατορίας· αυτές που προηγήθηκαν αιτιολογούν την επέμβαση του
στρατού, αυτές που προέκυψαν δείχνουν ή θα δείξουν μέσω της επιστημονικής
έρευνας την επίτευξη του σκοπού της.

Ας δούμε, λοιπόν, πώς προτείνεται εδώ να οριστούν οι προϋποθέσεις της έρευνας.
H συντριπτική νίκη της Δεξιάς στον Εμφύλιο, φάνηκε πολύ σύντομα ότι δεν ήταν
εξίσου συντριπτική και στην κατοπινή – και κοντινή – ειρηνική περίοδο: με
έκπληξη έβλεπαν οι νικητές ότι, παρά τα μέτρα για εξουθένωση της Αριστεράς,
αυτή ανέκαμπτε γρήγορα· τα σχέδια που κατέστρωσαν για την παραγωγή
μικροαστισμού ήταν σχέδια με μεσοπρόθεσμες αποδόσεις, όχι άμεσες· και γι’ αυτό
σε λιγότερο από δέκα χρόνια μετά τη λήξη του Εμφυλίου η κοινωνία άρχισε να
εμφανίζει σημάδια δυναμικής ανάτασης, με σπέρματα εκρήξεων· οι τελευταίες θα
εκδηλωθούν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 και θα κορυφωθούν στα Ιουλιανά
(Ιούλιος 1965), εξαιτίας της πολιτειακής, βαθιά πολιτικής, κρίσης με την
απόλυση του πρωθυπουργού από τον βασιλιά. Και δεν έχω, δυστυχώς, τον
απαιτούμενο χώρο για να μιλήσω για τα χαρακτηριστικά της πολιτιστικής άνοιξης
στα ίδια αυτά χρόνια – ίσως σε ένα επόμενο σημείωμα: ήταν εξέλιξη που έπρεπε
να ανακοπεί.

Θέλω να πω δυο λόγια παραπάνω γι’ αυτό το σχέδιο μικροαστικής διεύρυνσης που
ανέφερα πριν, γιατί νομίζω ότι εκεί στηρίχθηκε και το στρατιωτικό καθεστώς,
προκειμένου να εντάξει μεγάλες κοινωνικές μάζες σε οικονομικές και κοινωνικές
διαδικασίες που ξόρκιζαν καθετί το αριστερό, με την κλασική έννοια του όρου,
καθετί το κομμουνιστικό δηλαδή.

Σε αυτό το σχέδιο αναγνωρίζω δύο βάσεις – πυλώνες λένε τώρα: τη θεσμοθέτηση
της οριζόντιας ιδιοκτησίας και των πιστοποιητικών κοινωνικών φρονημάτων. Το
πρώτο απέβλεψε στην «κατασκευή» μικροϊδιοκτητών, κυρίως σ’ αυτούς που αθρόα
κατέφθαναν στα μεγάλα αστικά κέντρα, κατά κύριο λόγο στην Αθήνα, όπου
διαμορφωνόταν μια ραγδαία διευρυνόμενη αγορά εργασίας – και αγορά γενικώς – με
πρώτο τον χώρο των κατασκευών. Το δεύτερο, το πιστοποιητικό κοινωνικών
φρονημάτων που απαιτούνταν για κατάληψη θέσης στο Δημόσιο, αλλά και σε
επιχειρήσεις του ιδιωτικού που η λειτουργία τους ελεγχόταν από το κράτος,
ώθησε ισχυρές αριστερές και φιλελεύθερες δυνάμεις στον, επίσης ραγδαία
αναπτυσσόμενο, τριτογενή τομέα της οικονομίας, στο μικρεμπόριο, αρχικά, στην
οικογενειακή βιοτεχνία, στις υπηρεσίες. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με βίαιη
αλλοίωση της σύνθεσης της κοινωνίας και με αλλαγή των κοινωνικών σχέσεων, που
έγιναν βέβαια με οικονομικούς όρους, η αφετηρία τους όμως είναι διοικητική.

H δικτατορία προώθησε το σχέδιο της μικροαστικής διεύρυνσης· μόνο που τώρα τα
έκτακτα μέτρα, η φασιστική νοοτροπία και η αδυναμία άσκησης κοινοβουλευτικού,
κυρίως κοινωνικού, ελέγχου επέτρεψαν η σχετική διαδικασία να ενδυθεί και
κοινωνική ανηθικότητα: η αυθαιρεσία, η κλοπή δημόσιου πλούτου, το μαύρο χρήμα
κ.ά. Ώστε, το τέλος της δικτατορίας βρήκε την ελληνική κοινωνία μεταμορφωμένη,
με μια στρατιά νεόπλουτων, που διαμορφώθηκε στη διάρκειά της και που θύμιζε
τους μετακατοχικούς νεόπλουτους, τους μαυραγορίτες της Κατοχής δηλαδή, να
ελέγχει ένα σημαντικό τμήμα της οικονομίας.

Τίθενται λοιπόν πολλά ζητήματα για έρευνα και είμαι βέβαιος ότι όσα πρότεινα
εδώ, ίσως και άλλα, μπορούν να επαληθευτούν και ποσοτικά.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών –
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού»