Ένας Nάρκισσος που ξαναμοντάρει τον καθρέφτη του

Τα έργα του Λουκά Σαμαρά έχουν τη φήμη οριακής ψυχικής έρευνας, αναζήτησης των άκρων. H ατμόσφαιρα που βγάζουν πολλά από αυτά θυμίζει θρίλερ ή άλλα στερεότυπα καλά εδραιωμένα στο υποσυνείδητο του μεγάλου κοινού

Σ’ όλες τις καλλιτεχνικές μητροπόλεις, ο Λουκάς Σαμαράς υπολογίζεται σήμερα ως
ένας από τους κορυφαίους ζώντες καλλιτέχνες, και η εκτεταμένη αναδρομική
έκθεσή του στην Εθνική Πινακοθήκη επιβεβαιώνει το γιατί: πρόκειται για άτομο
με ιδιαίτερη επινοητικότητα, ερευνητική διάθεση και αυτοκριτική αντοχή, με
ταλέντο εικαστικό και θεατρικό ταυτόχρονα. H καριέρα του λαμπρή και είναι
αξιέπαινο γεγονός που το επίσημο μουσειακό ίδρυμα της χώρας τού αφιερώνεται
τιμητικά (χορηγία Ιδρύματος I. Κωστόπουλου, επιμέλεια K. Κοσκινά), όσο κι αν η
αιγίδα του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης θα ήταν πιο ταιριαστή στη δημόσια εικόνα
του. Είναι όμως αλήθεια τόσο μοντέρνος ο Σαμαράς;

Παράδοξο ίσως φανεί αυτό το ερώτημα, αφού ο επισκέπτης θα αντικρύσει
ένα αχαλίνωτο καλλιτεχνικό λεξιλόγιο με όλα τα συστατικά που θεωρούνται ως
«σήμα κατατεθέν» των νεωτεριστών: τρισδιάστατες κατασκευές, ποικίλα υλικά,
όλες τις τεχνικές φωτογραφίας ή κομπιούτερ γκράφικς, ζωγραφικά σχέδια, πίνακες
από ύφασμα, κ.ο.κ. Όμως ο συνεκτικός ιστός των εκατοντάδων έργων που βλέπουμε
– καλά επιλεγμένα από δεκάδες συλλογές – μάλλον δεν είναι φορμαλιστικός. Στη
σειρά «κουτιά» π.χ. ο καλλιτέχνης μεταμορφώνει το αρχέτυπο «Κουτί της
Πανδώρας» σε φωλιά ανατριχίλας, αφού καρφίτσες ή σπασμένα γυαλιά απειλούν το
χέρι που έμαθε να βγάζει από μέσα τους κοσμήματα ή κειμήλια. Στους πίνακες από
ραμμένες λουρίδες υφάσματος, η κοψιά και η ραφή επιβάλλονται ως συντακτικό
στοιχείο βασικότερο από τα χρώματα. Και στις φωτογραφίες ή στα σχεδιάσματα του
ίδιου του καλλιτέχνη βλέπουμε να ξαναμοντάρονται τα κομμάτια της
αυτοπροσωπογραφίας του, ο οποίος παρουσιάζεται με ύφος κρυπτικό, μυσταγωγικό,
συχνά και απειλητικό. H ατμόσφαιρα είναι υποβλητική και η αρχιτεκτονική
διαμόρφωση συντελεί επίσης.

Σε μια πιο ψύχραιμη βόλτα γύρω από τα έργα όμως, μια επόμενη ανάγνωση
αναδύεται. H επαφή του Σαμαρά με το κλίμα άλλων γνωστών καλλιτεχνών είναι τόσο
σαφής που απαγορεύει να τον μετρήσουμε ως καινοτόμο των εκφραστικών μέσων. Το
ξαναμοντάρισμα π.χ. οδηγεί στον Ράουσεμπεργκ, το σκίσιμο στον Φοντάνα, ο
αυτοακρωτηριασμός στον Νις, ο εξπρεσιονισμός στον Ντεκούνιγκ, τα εμπορικά
υφάσματα στο κίνημα σουπόρ-σουρφάς, η θεατρικότητα στο Φλούξους και βέβαια η
διαρκής αυτοπροσωπογραφία σε δεκάδες άλλους ζωγράφους, ιδίως στον Ρέμπραντ και
στον Ντίρερ.

Μεταμοντέρνος λοιπόν ο Σαμαράς; «Φιλολογικός επισκέπτης» της ιστορίας της
τέχνης, με άριστη έστω ικανότητα αφομοίωσης; Το έργο του πάντως έχει τη φήμη
οριακής ψυχικής έρευνας, εκστασιακής εσχατολογίας, αναζήτησης των άκρων. Δεν
υπάρχει βέβαια κάποιος αυτοακρωτηριασμός, όπως στους πρωτοδιδάξαντες
ντανταϊστές του Μεσοπολέμου. Αντίθετα, η ατμόσφαιρα θρίλερ που βγάζουν πολλά
έργα θυμίζει ευθέως γνωστά αμερικανικά φιλμ – «Ψυχώ», «Σιωπή των Αμνών», «7»
-, στερεότυπα δηλαδή καλά εδραιωμένα στο υποσυνείδητο του μεγάλου κοινού.

Υπάρχει νομίζω υπερβολική σκηνοθετική και χειραγωγική πρόθεση σ’ αυτόν
τον καλλιτέχνη και, θα το πω, μια αίσθηση μάρκετινγκ σαν του Γουόρχολ, τόσο
που ο αυτοβιογραφικός ναρκισσισμός των έργων του τίθεται υπό αμφιβολία.

Εύστοχα μεν η κ. Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα μιλάει στο κείμενό της για τον μύθο του
Νάρκισσου ως γενετήσιο αρχέτυπο ολόκληρης της εικαστικής τέχνης, όπως επίσης
και για το πορτρέτο του Ντόριαν Γκρέι, το ίδιο και οι άλλοι συγγραφείς του –
εξαιρετικού – μουσειακού καταλόγου για τις ψυχογραφικές πλευρές του
καλλιτέχνη, και σωστά θυμόμαστε το συναίσθημα πολιτισμικού μετεωρισμού ενός
Καστοριανού που πήγε στην Αμερική έφηβος, με εμπειρίες από γυναικοκρατούμενο
σπιτικό και τον κόσμο των γουναράδων.

Ωστόσο, είναι πολλές στιγμές που τα έργα τα ίδια, ακόμη κι όταν υποκρίνονται
το kitsch ή την «επίθεση στις αισθήσεις», μοιάζει να είναι υπερβολικά
καλοφτιαγμένα, πολύ καλλιγραφικά, με τη συνταγή έκδηλη, όχι και τόσο
αυθόρμητα, σχεδόν «προϊόντα» καλά προετοιμασμένα για τη ρητορεία των κριτικών,
όχι για την αυτοκατάργηση μιας μεταιχμιακής ψυχής.

Ως τελική αίσθηση είναι πάντως μια έκθεση αν όχι αιρετική ή καινοτομική,
οπωσδήποτε ερεθιστική, λαϊκή και «λόγια», ελκυστική.

INFO

Λουκάς Σαμαράς, «Περιπέτειες στο Εγώ», Αναδρομική έκθεση στην Εθνική
Πινακοθήκη, Βασ. Κωνσταντίνου 50, τηλ.: 210-7235.937-8), έως 30 Ιουνίου