Tο άλλο πρόσωπο της ποίησης (apologia pro vita mea)

Διαβάζω ποίηση από τα δεκατρία μου. Σχεδόν κάθε μέρα, αφιερώνοντάς της άλλοτε
μερικές ώρες, άλλοτε νύχτες ολόκληρες, ως παιδί προσπαθώντας ν’ αποστηθίσω ένα
απόσπασμα του Σολωμού ή του Σεφέρη, αργότερα (όταν άρχισαν οι πρώτοι έρωτες)
αντιγράφοντας σονέτα του Σαίξπηρ ή του Σπένσερ, και σήμερα καταφεύγοντας όπου
η διάθεση επιτάσσει: πότε στο νεανικό σφρίγος ενός Σέλλεϋ, πότε στις
σπαραχτικές εξομολογήσεις μιας Σέξτον (για να περιοριστώ στο γράμμα «Σ»).
Βέβαια, όλα αυτά τα χρόνια, η ποίηση δεν ήταν για μένα μόνο πηγή αισθητικής
απόλαυσης, αλλά και κιβωτός γνώσης – που μου επέτρεψε, όπως θα έλεγε ο Κητς,
να γνωρίσω «τον τρόπο που λειτουργούν και κινούνται τα πράγματα και ο κόσμος».
Για έναν αγνωστικιστή όπως εγώ, η ποίηση αποτέλεσε και τη μοναδική μου
θρησκεία, αφού μόνο αυτή μπορούσε να επιβεβαιώσει – έστω και με μέσο τόσο
επισφαλές όσο οι λέξεις – την ιερότητα της ζωής.

Στον ισχυρισμό μου ότι η ποίηση είναι και πηγή γνώσης ασφαλώς κάποιοι εστέτ
(φθαρμένα simulacra του Γουάιλντ) θα διαφωνήσουν· όμως θυμάμαι ότι η ποίηση
ήταν αυτή που πρώτη με ώθησε, όχι μόνο να εξετάσω το συγκεκριμένο σύμπαν
κάποιου αγαπημένου ποιητή (και ως εκ τούτου και τις εκλεκτικές του συγγένειες
με άλλους ζωντανούς ή νεκρούς συγγραφείς), αλλά και να εξερευνήσω κόσμους που
βρίσκονταν πέρα και έξω από τη λογοτεχνία. H πρώτη μου επαφή με βουδιστικά
κείμενα, π.χ., οφείλεται στην περιέργειά μου να εμβαθύνω στον γνωστό στίχο του
Έλιοτ στην Έρημη χώρα. Μελέτησα την ιστορία του Ισπανικού Εμφυλίου και για να
μπορέσω να κατανοήσω το πλαίσιο μέσα στο οποίο δολοφονήθηκε ο Λόρκα και έγραψε
ο Χιμένεθ και ο Ματσάδο. Ο Χαρτ Κρέιν μού φανέρωσε τα ημερολόγια του Κολόμβου
και ο Παζ, με την «Πέτρα του ήλιου», τις μυστικές τελετουργίες των Αζτέκων· ο
Πάουντ, κάνοντας μια στάση πρώτα στην αυτοκρατορική Ρώμη του Προπέρτιου, με
ξενάγησε στη Φλωρεντία του Δάντη και του Καβαλκάντι, στην Προβηγκία του Αρνώ
Ντανιέλ, στην Κίνα του Ριχάκου· ο Γέητς και ο Χήνυ μού έδωσαν τα κλειδιά για
να λύσω τον αιματηρό γρίφο της Ιρλανδίας· η Αχμάτοβα, ο Μαντελστάμ, η
Τσβετάγιεβα, ο Χέρμπερτ, ο Μιλός και άλλοι Ανατολικοευρωπαίοι ποιητές μού
αποκάλυψαν (καλύτερα από πολλούς καθηγητές σύγχρονης ιστορίας) το πραγματικό,
φρικαλέο πρόσωπο του ολοκληρωτισμού· ο Ζαμπές με μύησε στο Ταλμούδ· ο
Καρυωτάκης, η Πλαθ, ο Παβέζε, ο Μπέρυμαν έδωσαν ο καθένας τη δική του οριστική
και αμετάκλητη απάντηση στο ερώτημα του Καμύ· ο Πεσσόα, εντρυφώντας στο ζήτημα
της υστεροφημίας, μου αποκρυπτογράφησε το απονενοημένο διάβημα του Ηρόστρατου·
ο Στήβενς, προτού καν έρθω σε επαφή με το Tractatus του Βίτγκενστάιν, μου
μίλησε για την αυθαίρετη σχέση της γλώσσας με τα πράγματα, και ερμηνεύοντας
διαφορετικά το θέμα της μίμησης με οδήγησε στον Άουερμπαχ (και αυτός με τη
σειρά του πίσω στον Όμηρο, τους Προσωκρατικούς και τον Πλάτωνα). Και ούτω καθ’
εξής. Και ούτω καθ’ εξής. Ο κατάλογος δεν έχει τέλος και φυσικά δεν
εξαντλείται στους ποιητές του 20ού αιώνα. Στη βιβλιοθήκη μας μάς περιμένουν
2.800 χρόνια τουλάχιστον ποιητικής δημιουργίας.

Ομολογώ ότι ποτέ δεν ενστερνίστηκα την άποψη της «Νέας Κριτικής» (και κάποιων
μεταστρουκτουραλιστών θεωρητικών) που θέλει το ποίημα μεμονωμένο artifact,
αποκομμένο από κάθε τι μη λογοτεχνικό ή κειμενικό. Κρίνοντας με μέτρο πάντοτε
τον εαυτό μου, η ποίηση ήταν και παραμένει αναπόσπαστο μέρος ενός περίπλοκου,
αλλά θαυμαστού στην αντοχή του, ιστού, που συνδέει και νοηματοδοτεί τα πάντα.
Αν η ποίηση, όπως και η ζωή, «είναι μια εκθαμβωτική πλάνη», τότε απ’ όλες τις
πλάνες είναι για μένα η πιο αληθινή και η πιο αναγκαία.

Ο Χάρης Βλαβιανός είναι ποιητής και διευθύνει το περιοδικό «Ποίηση».