Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Τηλεόραση. H επίσημη πρώτη έγινε από τον Χίτλερ
κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936 στο Βερολίνο. Το ολιγόωρο
πρόγραμμα παρακολούθησαν από περίπου 500 δέκτες μερικές εκατοντάδες «εκλεκτών»
των ναζί.

Όταν η «μούρη» (δεν) φοβάται…

Μία από τις πιο διάσημες πρώτες «μούρες» στην ιστορία της Δύσης ήταν ο «δικαστής» Ρόι Μπιν (γνωστός και από τον Λούκι Λουκ). Με την παρεμβατικότητά του επί παντός επιστητού, τελικά αυτοεπιβλήθηκε ως δικαστής!

ΣΤΑ ΓΡΑΦΕΙΑ των καναλιών τούς αποκαλούν «μούρες». Πολλές φορές είναι
πιο χρήσιμοι και από την είδηση, αφού ο χρόνος που καλύπτουν δεν κοστίζει παρά
ελάχιστα στον σταθμό. Οι «μούρες» δεν έχει σημασία τι λένε, αλλά πώς το λένε.
Όσο πιο δυνατά, όσο πιο απαξιωτικά για κάποιον άλλο, τόσο το καλύτερο. Οι
«μούρες» μπορεί να έχουν σχέση με το θέμα της συζήτησης, μπορεί και να μην
έχουν. Για παράδειγμα, την επομένη της τραγωδίας έξω από την Πάρο («Εξπρές
Σαμίνα») στη σύσκεψη για το κεντρικό δελτίο ειδήσεων καναλιού υπήρξε το εξής
δίλημμα: είτε να ερευνούσαν για τη λειτουργία τού νηογνώμονα στη Γαλλία και
την Αγγλία σε σύγκριση με τον ελληνικό είτε να έβγαζαν live γνωστό εφοπλιστή
(σχεδόν μόνιμα μεθυσμένος) για να βρίσει γενικώς και αορίστως. Επέλεξαν τη
δεύτερη «λύση». Έκτοτε και για μεγάλο χρονικό διάστημα ο συγκεκριμένος
εφοπλιστής μετατράπηκε σε αγαπημένη «μούρη» σχεδόν όλων των καναλιών. Ένα
κανάλι προχώρησε ακόμη περισσότερο: έφερε απέναντί του έναν παπά ήδη
δοκιμασμένο σε παραληρήματα, αλλά αντίθετης πολιτικής ταυτότητας. Μπίνγκο! Το
«ζευγάρι» εκτόξευσε την ακροαματικότητα. H τηλεόραση, λέγεται, είναι διάλογος.
Στην Ελλάδα, η οποία διεκδικεί (όπως σημείωνε στα «NEA» η Πόπη Διαμαντάκου)
την παγκόσμια πατέντα για κατάχρηση τα τηλε-παράθυρα, είναι πολλές φορές κάτι
πολύ λιγότερο: σκέτος καβγάς.

Οι «μούρες» χωρίζονται…

… σε τέσσερις κατηγορίες: στους λούμπεν (τύποι που προσπαθούν να
γίνουν γνωστοί μέσω δημοσίων σχέσεων και εμφανίσεων, ιδιαίτερα ευπαθείς στον
εθισμό της τηλε-προβολής), στους γραφικούς (συνήθως ελεύθεροι
επαγγελματίες που παζαρεύουν τη δημοσιοποίηση μιας υπόθεσης έναντι μερικών
λεπτών τηλεοπτικής εμφάνισης), στις πριμαντόνες (ελεύθεροι
επαγγελματίες, κυρίως δικηγόροι, οι οποίοι κάνουν πιο μακροχρόνιες συμφωνίες:
την αποκλειστικότητα υποθέσεων έναντι της εμφάνισής τους σε ευρύτερη κλίμακα)
και οι νάρκισσοι (κοσμικοί, άνθρωποι των πάρτι και της νεο-γκλαμουριάς,
οι οποίοι διακρίνονται για την ψυχρή σχέση τους με οτιδήποτε άλλο πέραν του
εαυτού τους). Όσο και αν φαίνεται περίεργο, τα τελευταία χρόνια, οι «μούρες»
έχουν αποκτήσει μια ιδιότυπη επαγγελματική ευσυνειδησία. Περιγράφονται σκηνές
όπως σε ένα βραδινό talk-show όταν στη διάρκεια των διαφημίσεων και αφού μια
πολιτική «μούρη» είχε καταφέρει να τσακωθεί με όσους υπήρχαν στο πάνελ ρωτά
τον παρουσιαστή: «Τι γίνεται; Το πιάσαμε το 30άρι (σ.σ.: εννοεί
ακροαματικότητα) ή να φορτσάρω κι άλλο;».

Στην τηλεοπτική πιάτσα είναι γνωστός και ο τρόπος live-επικοινωνίας του
παρουσιαστή με τη «μούρη» που φιλοξενεί. Τον εφάρμοσε πρώτη δημοσιογράφος που
εργάζεται (και) σε κρατικό κανάλι. Όταν σηκώνει δήθεν τυχαία το χέρι της, το
μήνυμα είναι «φώναξε περισσότερο».

Άραγε υπάρχουν όρια σε αυτές τις φωνές και ποιος τα βάζει; H Αφροδίτη
Κουκουτσάκη (επίκουρος καθηγήτρια στο Πάντειο) σημειώνει με αφορμή κι έναν
πρόσφατο καβγά ανάμεσα σε δύο «TV-περσόνες».

«Το γεγονός της επίθεσης αυτό καθαυτό είναι μια τετριμμένη υπόθεση, η οποία θα
ήταν μάλλον απίθανο να απασχολήσει τα MME και μάλιστα στον βαθμό στον οποίο τα
απασχόλησε. Αλλά επρόκειτο για δύο τηλεοπτικά πρόσωπα. Ένα ακόμα παράδειγμα
μιας συνήθους πρακτικής των MME να ανάγουν την ιδιωτική ζωή σε αντικείμενο του
δημόσιου λόγου, να μετατρέπουν την ειδησεογραφία σε reality ή τηλεοπτικό
σίριαλ — αναφέρεται κι ένας ειδικός όρος γι’ αυτό το είδος δημοσιογραφίας, ο
όρος infotainment («πληροφοροψυχαγωγία»)».

Τα έσοδα από τους καβγάδες…

… δεν είναι αμελητέα για τα περισσότερα (και μικρότερα) κανάλια. Όσο πιο
φθηνό είναι το πρόγραμμα ενός καναλιού τόσο περισσότερο εξαρτάται απο τις
«μούρες». H έρευνα της Ρόης Παναγιωτοπούλου (καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο
Αθήνας) είναι αποκαλυπτική: «Τα έσοδα που μπορεί να έχει μια τέτοια εκπομπή
εφόσον διά της φωνής και του καβγά αποκτά ακροαματικότητα είναι μεγάλα. Και
δεν αφορούν μόνο την εκπομπή ή το κανάλι, αλλά δημιουργείται μια ολόκληρη
αγορά στην οποία δεσπόζει ο ΟΤΕ! Πρόκειται (και) για τα τρέιλερ με τα
“δημοψηφίσματα” στη διάρκεια μιας εκπομπής. Μέχρι το 1997, οι διάφορες
εταιρείες audiotext κατέβαλαν το 50% των εσόδων τους στον ΟΤΕ και από το 2003
το 35%. H τιμή της τηλεφωνικής μονάδας από 187 δρχ. /λεπτό το 1987 εκτοξεύθηκε
το 2003 στα 0,80 ευρώ το λεπτό (272,6 δραχμές)». Για τι τζίρους μιλάμε;
Περίπου για 40.000.000 ευρώ τον χρόνο…

Τα τελευταία δύο χρόνια, την παράδοση του καβγά και της φωνής ήρθε να
συστηματοποιήσει σε επαγγελματικά πλαίσια η επιστήμη! Σχεδόν σε όλα τα κανάλια
εκδίδεται καθημερινά μία αναφορά με θέμα την «απόδοση προσώπων». Είναι λεπτό
προς λεπτό η καταγραφή ακροαματικότητας της προηγούμενης ημέρας και δεν αφορά
μόνο στα πρόσωπα των σταθμών αλλά και στους καλεσμένους των εκπομπών. Το χαρτί
αυτό έχει τρεις αποδέκτες: τους υπευθύνους των πρωινών εκπομπών, τον διευθυντή
του κεντρικού δελτίου και τους παρουσιαστές των βραδινών talk-show: Τη
χρησιμότητά του μου την εξήγησαν με πρόσφατο παράδειγμα: ένα συγκεκριμένο
κανάλι παρουσίασε μεγάλη άνοδο στην ακροαματικότητά του κατά το πρόσφατο
συμβάν στα Ίμια, επειδή ο στρατιωτικός συντάκτης σχεδόν κήρυξε τον πόλεμο στο
υπουργείο Εθνικής Άμυνας. «Να βάλουμε κι εμείς τον δικό μας να φωνάξει», είπαν
σε άλλο κανάλι διαβάζοντας την «απόδοση προσώπων». «Μα ο δικός μας δεν
φωνάζει.E, τότε, να βγάλουμε στο παράθυρο έναν πολιτικό, δήμαρχο, κάποιον που
φωνάζει»… Και το έκαναν…

Ο homo sapiens …

… (ο «άνθρωπος που γνωρίζει») γίνεται homo videns (ο «άνθρωπος που βλέπει»).
Το τελευταίο βιβλίο του Ιταλού πολιτειολόγου Τζιοβάνι Σαρτόρι είναι ένας
λίβελλος κατά της τηλεόρασης. Τη θεωρεί «εχθρό τής δημοκρατίας». H τηλεόραση,
υποστηρίζει, μετατρέπει τα πάντα σε θέαμα, προσδίδει στην πολιτική
συγκινησιακή διάσταση και στην πραγματικότητα προσφέρει λιγότερη ενημέρωση από
οποιοδήποτε άλλο μέσο, τη «βιντεο-ενημέρωση», η οποία φτωχαίνει την είδηση και
δεν επιτρέπει την κατανόηση. Το αποτέλεσμα είναι αφενός ένας φαύλος κύκλος
ανάμεσα στις σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης και τη «βιντεο-εξουσία» (η TV
ενημερώνει λίγο και άσχημα για ένα θέμα, ο πολίτης ερωτάται από τα ινστιτούτα
δημοσκοπήσεων και απαντάει για πράγματα για τα οποία «γνωρίζει» λίγα ή τίποτε
και οι πολιτικοί προσανατολίζονται βάσει των απαντήσεων αυτών).

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών) δίνει μία άλλη
παράμετρο αυτού του νέου τηλεοπτικού κόσμου: «H “αγοραία τηλεόραση”
προσωποποιείται, δραματοποιείται και τελικά γίνεται καθησυχαστική. Ουδέποτε το
μελόδραμα οδήγησε σε ανατροπές. Αυτά που βλέπουμε δεν αμφισβητούν τίποτα.
Αυτού του τύπου η ενημέρωση προβάλλει το οικείο, το φυσιολογικό. Αποφεύγει
οτιδήποτε διαταράσσει την τάξη των πραγμάτων».

Ωστόσο υπάρχουν και άνθρωποι που κάνουν άλλη τηλεόραση. Ο Τσίμας, ο Παπαχελάς,
ο Θεοδωράκης. Γιατί;

«Υπάρχουν όσοι πιστεύουν στα πυροτεχνήματα και όσοι πιστεύουν στη διάρκεια»,
εξηγεί ο Σταύρος Θεοδωράκης. «Υπό την έννοια αυτή, νομίζω ότι εγώ που επενδύω
στη διάρκεια και όχι στη λάμψη (που θα σβήσει σε λίγο), τελικά θα είμαι ο
κερδισμένος. Άλλωστε θα έχεις προσέξει ότι οι δημοσιογράφοι που ξεκίνησαν από
εφημερίδες είναι αυτοί που αρνούνται τον ρόλο του κονφερασιέ. Γιατί στις
εφημερίδες μάθαμε με ποια σειρά πρέπει να βάλουμε στο μυαλό μας τις λέξεις
τηλεόραση και δημοσιογραφία»…

Info

* Νίκου Δερμετζή «Πολιτική επικοινωνία» Αθήνα 2002, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

* Murray. J. Edelman «Η κατασκευή του πολιτικού θεάματος» Αθήνα 2000,
ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

* Κώστα Λιβιεράτου, Τάκη Φραγκούλη (επιμ.) «Το μήνυμα του μέσου» Αθήνα
1991, ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

* Ιγνάσιο Ραμονέ «H τυραννία των MME» Αθήνα 1999, ΠΟΛΙΣ

* Ρόης Παναγιωτοπούλου «H τηλεόραση εκτός των τειχών» Αθήνα 2004,
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Στέλιου Παπαθανασόπουλου «Πολιτική και MME» Αθήνα 2004,
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Giorgio Agamben «Homo sacer» Αθήνα 2005, SCRIPTA

* Τζον Φισκ «H ανατομία του τηλεοπτικού λόγου» Αθήνα 2005, KATAPTI

* Ρόης Παναγιωτοπούλου (επιμ.) «H ψηφιακή πρόκληση» Αθήνα 2003,
ΤΥΠΩΘΗΤΩ – Γ. ΔΑΡΔΑΝΟΣ