TPITH AΠOΨH «Όλος ο κόσμος μας παρακολουθεί»

Εκτός από τη «διαρκή λιτότητα», οι Έλληνες έχουμε ένα ακόμη σημαντικό
πρόβλημα: «Τι λένε για μας οι ξένοι, ποια είναι η εικόνα μας; Μας
λογαριάζουν;». Κι αν λένε κάτι άσχημο για μας, φταίει η διεθνής συνωμοσία που
έχει συσπειρωθεί να «αφανίσει» τον «ομφαλό της γης». Πού οφείλεται αυτή η
στάση μας;

Κατά την άποψή μου οφείλεται στη νοοτροπία μας, μια νοοτροπία που τη
χαρακτηρίζω «μεταπρατική», η οποία συχνά μας οδηγεί σε μια «κοινωνική
απόδραση» και αποποίηση των ευθυνών, αφού για όλα τα κακά φταίνε εξωγενείς
παράγοντες και όχι εμείς οι ίδιοι. Ίσως, λοιπόν, το εγγενές πρόβλημα της
αδυναμίας μας να αντιδράσουμε θετικά, κυρίως σε καταστάσεις που απαιτούν
οργάνωση και συστηματική προσπάθεια, οφείλεται στη νοοτροπία μας, η οποία
πηγάζει από τον μεταπρατικό χαρακτήρα που επικρατεί στη χώρα μας με
καθοριστικές επιπτώσεις σε ολόκληρο τον κοινωνικό ιστό (σε αντιδιαστολή με
τους Έλληνες του εξωτερικού).

Και αυτό γιατί ο μεταπράτης εμφανίζει μια νοοτροπία, η οποία σε αντίθεση με
αυτήν του παραγωγού, δεν ενδιαφέρεται για την πρόγνωση και τον σχεδιασμό
αποφυγής ανεξέλεγκτων μελλοντικών καταστάσεων, στο μέτρο βέβαια του δυνατού. Ο
φορέας της μεταπρατικής νοοτροπίας αντιδρά στο «σήμερα» με όποιο τρόπο, χωρίς
τον απαραίτητο συνδυασμό σκοπών και μέσων. H προοπτική και συνεπώς η κατάλληλη
επένδυση και η πρόγνωση απουσιάζουν από τη συμπεριφορά του. Επίσης, θεωρεί ότι
ο περίγυρός του είναι βασικός παράγοντας της «ευδαιμονίας» του, γιατί από
αυτόν εξαρτάται και σε αντίθεση με τον παραγωγό, σε αυτόν προσφέρει τις
υπηρεσίες του.

Με άλλα λόγια, τον μεταπράτη τον ενδιαφέρει η κατανάλωση, η οποία εκδηλώνεται
πολλές φορές με τάσεις προσωπικής επίδειξης, παρά η παραγωγή, η οποία
εκδηλώνεται με τη συνέπεια, σύνεση και ταπεινότητα στις κοινωνικές του
εκδηλώσεις. Αν δει κανείς τις καθημερινές εκδηλώσεις του σύγχρονου Έλληνα
φαίνεται ότι μάλλον αυτή η νοοτροπία του έχει εμφυσηθεί. Το φαινόμενο δεν
είναι νέο, αλλά προέρχεται από τη σύσταση της νεώτερης κοινωνίας μας.

Διαφορετικά, είναι εξαιρετικά δύσκολο να εξηγήσει κανείς το πώς για όλα τα
δεινά μας και κυρίως την ανοργανωσιά μας «φταίνε οι άλλοι, κυρίως οι ξένοι»,
για ποιο λόγο έχει τόση διάδοση η «καταστροφολογία» και συνωμοσιολογία.

Επικρίνουμε την ανικανότητα των πολιτικών, αλλά μας διαφεύγει ότι και αυτοί οι
πολιτικοί είναι παράγωγα και αντικατοπτρισμός της κοινωνίας μας. Όλοι
επισημαίνουμε την οικονομική κρίση που διέπει τη χώρα, αλλά σπάνια
αναλογιζόμαστε ότι αυτή είναι συνεπακόλουθο της κοινωνικοοικονομικής σπατάλης
η οποία τις τελευταίες δεκαετίες αποτέλεσε θεμιτό και θετικό στόχο, χωρίς όμως
να έχουμε τη βασική προϋπόθεση για κάτι τέτοιο, που δεν είναι τίποτε άλλο παρά
η ύπαρξη τόσο των άφθονων πρώτων υλών όσο και ο πλήρης έλεγχός τους.
Επικρίνουμε κάθε καλοκαίρι τα αρμόδια υπουργεία, νομαρχίες και δημάρχους για
το ότι δεν είχαν ετοιμότητα για τις πυρκαγιές, αλλά οι περισσότεροι που
κατοικούν ή έχουν σπίτια σε «επικίνδυνες περιοχές» δεν καθαρίζουν τα δένδρα
και τα ξερά σπαρτά γύρω από τα σπίτια τους.

Αντίθετα, έχουμε συνηθίσει, προφανώς λόγω της ατροφικής κοινωνίας πολιτών και
της διαιώνισης των πελατειακών σχέσεων σε όλα σχεδόν τα επίπεδα, να ζητούμε τα
πάντα από το κράτος. Χαρακτηριστικό πρόσφατο παράδειγμα το βάψιμο των
πολυκατοικιών της Αθήνας. Αν δεν υπήρχε το γνωστό πρόγραμμα, κι αυτό λόγω των
Ολυμπιακών Αγώνων, η Αθήνα θα παρέμενε μια γκρίζα πόλη, εγκλωβισμένη όχι στην
«πατίνα» του χρόνου, αλλά στην «πατίνα» της βρώμας και της αδιαφορίας. Είναι
εξίσου λυπηρό να αναμένουμε τις βροχές, και να μην έχει γίνει πρόβλεψη ή και
καθαρισμός των φρεατίων, ακόμη κι από αυτούς που κατοικούν δίπλα τους.

Είναι τέλος λυπηρό να θεωρούμε ότι αντιμετωπίζουμε τα διάφορα προβλήματά μας
με δημόσιες καμπάνιες, λόγω του κεντρικού ρόλου των μέσων ενημέρωσης στη
σύγχρονη ζωή μας, χωρίς πάλι να διαθέτουμε την απαραίτητη προϋπόθεση, που
λέγεται υποδομή και σχεδιασμός. Είναι, άλλωστε, τοις πάσι γνωστό ότι
οποιαδήποτε καμπάνια είναι αναποτελεσματική όταν προσπαθεί να προωθήσει ένα
«κακό προϊόν».

Όταν όμως επί τόσα χρόνια δεν προβλέπεις, δεν δίνεις ιδιαίτερη σημασία στο
πρόβλημα και πώς θα το αντιμετωπίσεις, αλλά αναμένεις «τον από μηχανής θεό»,
τότε είναι βέβαιο ότι ο μεταπρατισμός καθορίζει τη συμπεριφορά και τη
νοοτροπία σου. Όμως αυτή η συμπεριφορά δεν μπορεί να αλλάξει από τη μια μέρα
στην άλλη. Χρειάζεται συστηματική προσπάθεια, από το δημοτικό σχολείο έως τις
δημόσιες υπηρεσίες. Χρειαζόμαστε έναν πολιτικό πολιτισμό που να αποτελεί πηγή
γνώσης και διδαχής για τους πολίτες. Χρειαζόμαστε μέσα ενημέρωσης που να
παρεμβαίνουν με θετικό τρόπο στα δρώμενα παρά με τη συνήθη «αρνητικότητα» ως
αυτοσκοπό. Χρειαζόμαστε τέλος υπομονή και επιμονή να πείσουμε τις νέες γενιές
ότι η αυτογνωσία είναι πολύ μεγαλύτερο αγαθό από την επίδειξη.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών