ANOIXTO MBA Οι θεωρίες της επιχειρηματικότητας

Υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις (οικονομικές, κοινωνιολογικές, ψυχολογικές,
ανθρωπολογικές, ανθρωπογεωγραφικές κ.ά.) στο θέμα της επιχειρηματικότητας,
αλλά καμία γενική θεωρία γι’ αυτήν. Είναι, όμως, όλοι οι επιχειρηματίες ίδιοι;
Μπορούμε να μιλάμε για τον «μέσο επιχειρηματία»; Το φαινόμενο της
επιχειρηματικότητας είναι πολυδιάστατο – και πώς να μην είναι, αφού ή περίφημη
εκμετάλλευση των ευκαιριών σημαίνει να κάνεις τα πράγματα διαφορετικά από τους
άλλους; Αυτό σημαίνει ότι η όποια κατηγοριοποίηση και ταξινόμηση των
επιχειρηματιών πρέπει να λάβει υπόψη της τα στοιχεία που τους διαφοροποιούν,
καθώς και τις διαφορετικές προσεγγίσεις, παραδόσεις και θεωρίες στην
προσέγγιση του φαινομένου.

Ένα κεντρικό ερώτημα στην προσέγγιση της επιχειρηματικότητας αφορά το κίνητρο:
τι κάνει κάποιον να αποφασίσει να ξεκινήσει μια νέα (μικρή) επιχείρηση;

ΠΡΟΣΔΟΚΙΕΣ, ΣΤΟΧΟΙ KAI ΣΚΟΠΟΙ

Το σύνολο των νέων επιχειρήσεων περιλαμβάνει από τους αυτοαπασχολούμενους και
τους «μικρούς» επιχειρηματίες μέχρι τις καινοτόμες εταιρείες υψηλής
τεχνολογίας. Οι πρώτοι μπορεί να είναι οι λεγόμενοι «επιχειρηματίες ανάγκης»:
συμμετέχουν στην αγορά με κύρια επιδίωξη την εξασφάλιση της (αξιοπρεπούς)
επιβίωσης και όχι τόσο την «ανάπτυξη». Από την άλλη, οι καινοτόμες εταιρείες
«υψηλών δυνατοτήτων» έχουν ως στόχο τη δημιουργία αξίας και – έμμεσα – την
ανάπτυξη. Αυτές οι διαφορές επηρεάζουν την ανάγκη για πληροφόρηση, την έννοια
των ευκαιριών και τη δομή της εκμετάλλευσής της, καθώς και τη διαδικασία λήψης
αποφάσεων.

H τάση είναι να ευνοούνται οι εταιρείες που στοχεύουν στην ανάπτυξη – και λόγω
των προοπτικών απασχόλησης που δημιουργούν. Από την άλλη, δεν πρέπει κανείς να
ξεχνά ότι μόνο το 16,14% των μικρών επιχειρήσεων έχουν σαφή αναπτυξιακό
προσανατολισμό. Σύμφωνα με την έρευνα της GEM (2003), οι υπόλοιπες
χαρακτηρίζονται από σταθερότητα, αστάθεια ή ακόμα και εκφυλισμό.

ΑΝΑΓΚΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ

Σύμφωνα με διάφορες ψυχολογικές προσεγγίσεις, το κίνητρο του επιχειρηματία
είναι η ανάγκη επιτυχίας (McClelland, D.C. Winter, και D.G, 1971,
Motivating Economic Achievement, The Free Press, ΝΥ) και ελέγχου (Amit
R. & Glosten L. & Muller Ε., 1993, Challenges to Theory Development in
Entrepreneurship Research, Journal of Management Studies, 30:5, σ. 815-833). Ο
επιχειρηματίας πιστεύει στις δυνατότητές του να αρχίσει και να ολοκληρώσει ένα
έργο. Αυτή η θεώρηση βοηθά να διακρίνουμε μεταξύ επιτυχημένων και αποτυχημένων
επιχειρηματιών. Πώς, όμως, μετράμε την επιτυχία ενός επιχειρηματία; H
αυτοαπασχόληση θα μπορούσε να είναι κριτήριο επιτυχίας, αν σκοπός ήταν η
εξασφάλιση ενός απλού εισοδήματος. Για τις εταιρείες «υψηλών δυνατοτήτων»,
μπορεί να είναι αποτυχία η χαμηλή απόδοση επενδύσεων (ROI).

H ανάγκη επιτυχίας και ελέγχου μπορεί να περιλαμβάνει την τάση ανάληψης υψηλών
κινδύνων, την ανοχή της αμφιβολίας, την ανάγκη αυτονομίας, κυριαρχίας και
ανεξαρτησίας, την αισιοδοξία, την επιμονή και την προθυμία στην καταβολή
εντατικών προσπαθειών για την επίτευξη κάποιου στόχου, το ανταγωνιστικό πνεύμα
και την προθυμία αυτοανάπτυξης και μάθησης.

Γιατί, όμως, κάποιος με αυτά τα χαρακτηριστικά να ξεκινήσει μια επιχείρηση; Οι
λόγοι, όπως και οι επιχειρήσεις, μπορεί να διαφέρουν κατά περίπτωση. Ίσως μία
συστηματική προσέγγιση μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα αυτό το
φαινόμενο.

ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

Δεν υπάρχει ένας ορισμός της επιχειρηματικότητας. Κάποια κριτήρια για τη
διατύπωση ενός «εργαλειακού» ορισμού για την επιχειρηματικότητα, θα έπρεπε να
λάβουν υπόψη τους:

* Τον επιχειρηματία (το υποκείμενο που δρα στην αγορά).

* Την επιχειρηματική συμπεριφορά (τη συμπεριφορά στην αγορά).

* Την επιχειρηματικότητα (πώς συνδυάζονται ο επιχειρηματίας και η
επιχειρηματική συμπεριφορά στην αγορά).

* Την επιχειρηματική διαδικασία (τον συνδυασμό χρόνου και συμπεριφοράς στην
αγορά).

Ο ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΑΣ

Ποια είναι η κατάλληλη ερώτηση: «ποιος είναι επιχειρηματίας;» ή «γιατί ο
επιχειρηματίας ξεκινά μια νέα επιχείρηση;». Σχετικά με το γιατί, μπορούμε να
πούμε ότι ο επιχειρηματίας προσδοκά μια μελλοντική οικονομική απόδοση. Σχετικά
με το ποιος, μπορούμε να πούμε ότι επιχειρηματίας είναι αυτός που οργανώνει
και διοικεί μια επιχείρηση αναλαμβάνοντας ρίσκο, με σκοπό το κέρδος. Ο
επιχειρηματίας αξιολογεί τις ευκαιρίες που αντιλαμβάνεται και παίρνει
αποφάσεις που θα επιτρέψουν στην εταιρεία του να έχει βιώσιμη ανάπτυξη.
[Pickle Η.Β. & Abrahamson R.L. (1990): Small Business Management, John
Wiley & Sons, Inc.]

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

H επιχειρηματικότητα είναι μια δυναμική διαδικασία που δημιουργείται και
κατευθύνεται από ένα άτομο (τον επιχειρηματία) και η οποία προσπαθεί να
εκμεταλλευτεί την οικονομική καινοτομία και να δημιουργήσει νέα αξία στην
αγορά. H επιχειρηματικότητα δεν είναι κάτι στατικό, αλλά κάτι εν τω γίγνεσθαι.
Είναι μια διαδικασία μη γραμμική, η οποία περιλαμβάνει διάφορες ασυνέχειες. Οι
επιχειρηματίες επενδύουν στην αλλαγή, ή – ακόμα – τη δημιουργούν. H
επιχειρηματική διαδικασία είναι μια ολιστική, συστηματική διαδικασία και ως εκ
τούτου πολύ ευαίσθητη στις συνθήκες υπό τις οποίες εκδηλώνεται.

Ο ρόλος του επιχειρηματία και οι αποφάσεις του εξαρτώνται από το κοινωνικό
πλαίσιο. H αναγνώριση των ευκαιριών και η δομή τους μπορεί να μελετηθούν, όχι
μόνο από τα Οικονομικά αλλά και από την Κοινωνιολογία (κοινωνικά δίκτυα,
τρόπος και καταστάσεις ζωής, κοινωνικά χαρακτηριστικά των επίδοξων
επιχειρηματιών, καταγωγή, εντοπιότητα, πληθυσμιακή σύνθεση και οικολογία
κ.ά.), καθώς και από την Ανθρωπολογία (ειδικά σε ό,τι αφορά τις πολιτισμικές
συνθήκες υπό τις οποίες αναπτύσσεται μια επιχείρηση). H δομή της λεγόμενης
ευκαιρίας συνίσταται, τόσο στην αντικειμενική δομή της οικονομικής ευκαιρίας
όσο και στη δομή του διαφοροποιού πλεονεκτήματος που αφορά την ικανότητα αυτών
που συμμετέχουν στο σύστημα να αντιλαμβάνονται και να δρουν με βάση αυτές τις
ευκαιρίες [Glade W.Ρ., (1967): Approaches to a Theory of Entrepreneurial
Formation].

H δημιουργία καινοτομίας

Δεν μπορούμε να πούμε ότι όλες οι επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται από
επιχειρηματικότητα. Σύμφωνα με τον Drucker (και άλλους) η επιχειρηματικότητα
χαρακτηρίζεται, μεταξύ των άλλων, από τη δημιουργία καινοτομίας. Σύμφωνα με
τον Schumpeter (1943, Capitalism, Socialism and Democracy, σ. 83), η
θεμελιώδης ώθηση που θέτει τη μηχανή του καπιταλισμού σε κίνηση, προέρχεται
από τα νέα καταναλωτικά αγαθά, τις νέες μεθόδους παραγωγής ή μεταφοράς, τις
νέες αγορές, τις νέες μορφές βιομηχανικής οργάνωσης τις οποίες δημιουργούν οι
καπιταλιστικές επιχειρήσεις.

Ο Schumpeter ορίζει την καινοτόμο επιχειρηματικότητα ως δημιουργική
καταστροφή. H καινοτόμος δράση των επιχειρηματιών είναι, κατά τον W.J. Baumol
(Formal Entrepreneurship Theory in Economics, Journal of Business Venturing,
1993, 8, σ. 197-210), ο κύριος λόγος για τον οποίο δεν υπάρχει μια οικονομική
θεωρία περί επιχειρηματικότητας.

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Άλλα μοντέλα ασχολούνται με την έννοια του επιχειρηματία και του πώς γίνεται
κάποιος επιχειρηματίας. Μπορεί, για παράδειγμα, η εκπαίδευση να παράξει
επιχειρηματίες; Πολλοί υποστηρίζουν ότι αυτό είναι δυνατόν, αρκεί να
εστιάσουμε όχι στο άτομο αλλά στην ομάδα.

Το να είναι κανείς επιχειρηματίας δεν σημαίνει ότι αποζητά τους κινδύνους,
αλλά το ότι είναι πρόθυμος να πειραματιστεί και να βρει τρόπους να
ελαχιστοποιήσει τους κινδύνους στις οικονομικές του δραστηριότητες. Το να
είναι κανείς επιχειρηματίας σημαίνει, εκτός των άλλων, να μάθει να
διαχειρίζεται τον κίνδυνο. Και αυτό μπορεί να το μάθει κανείς. Ίσως το παλιό
Καρτεσιανό ρητό να μπορεί να γραφεί και ως: «Ι think therefore ΙΒΜ».

Tips

Σύμφωνα…

…με διάφορες ψυχολογικές προσεγγίσεις, το κίνητρο του επιχειρηματία είναι
η ανάγκη επιτυχίας