TPITH AΠOΨH Aντέχοντας τις ιστορίες ζωής

Γιορτάζουμε τα 200 χρόνια από τη γέννηση ενός συναρπαστικού παραμυθά που
γοητεύει τα απανταχού της γης ενήλικα και ανήλικα παιδιά. Το Ίδρυμα Άντερσεν
και το Ινστιτούτο της Δανίας στην Αθήνα ετοιμάζουν λαμπρές εκθέσεις για τον
εορτασμό του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.

«H ζωή μου είναι ένα ωραίο παραμύθι, πλούσιο κι ευτυχισμένο»
συνήθιζε να λέει. Όμως η ζωή του στην πραγματικότητα κάθε άλλο παρά
έμοιαζε με ωραίο παραμύθι. H μητέρα του εξαναγκάστηκε να γίνει πόρνη από την
ίδια τη μητέρα της, η οποία την έδερνε και την κακοποιούσε προκειμένου να
δέχεται τους πελάτες που της έφερνε. Πασχίζοντας να μη μεγαλώσει ο γιoς της
μέσα στην αθλιότητα, έφυγε με το παιδί στην κοιλιά από το σπίτι της,
παντρεύτηκε τον κύριο Άντερσεν και έγινε πλύστρα δουλεύοντας σκληρά προτού
πεθάνει αγράμματη και αλκοολική σε μια κρίση τρομώδους παραληρήματος, ενώ ο
άνδρας της παραφρόνησε και αυτοκτόνησε.

Κι όμως, ο μικρός Χανς έγινε ο Άντερσεν μαγεύοντας εκατομμύρια μικρά και
μεγάλα παιδιά με τη γραφή του. Γιατί άλλοι δεν τα καταφέρνουν και υποτάσσονται
σε μια θλιβερή μοίρα; Γύρω μας συναντάμε ένα πλήθος τέτοιων ανθρώπων. Γιατί;

Φυσικές καταστροφές, αιφνίδιοι θάνατοι αγαπημένων προσώπων, εξαθλιωμένη
καθημερινότητα, γενοκτονίες, ολοκαυτώματα, πόλεμοι κυριαρχίας, πόλεμοι
επιβίωσης, πόλεμοι για τον πόλεμο, πόλεμοι για την ηδονή του πολέμου. H
ιστορία συνεχώς μάς υπενθυμίζει ότι μαμή της είναι η βία. Οι αναλυτές
αναλώνονται στην επίλυση και την αποκωδικοποίηση των «μυστικών» αυτής της
βίας. Στο ατομικό όμως επίπεδο, εκεί δηλαδή όπου «η ιστορία» παραχωρεί τη θέση
της στην «ιστορία μου», τα «μυστικά» είναι ακόμα πιο δυσανάγνωστα.

Πώς αντιδρά ο άνθρωπος στις συμφορές του βίου του; Ιδού ένα ερώτημα που δεν θα
πάψει ποτέ να προκαλεί απορία και επιστημολογική αμηχανία. Τι είναι εκείνο που
κάνει ορισμένους να αντέχουν ακόμη και τις πιο μεγάλες συμφορές, και μάλιστα
να τις μετουσιώνουν σε πηγή δημιουργίας, και άλλοι να καταρρέουν και να
αφανίζονται; Το μετατραυματικό στρες σε άλλους είναι μοιραίο και σε άλλους
όχι. Γιατί; H τακτοποίηση της πολυπλοκότητας της ψυχής, όσο και αν παραμένει
ένα αφελές εγχείρημα, εξακολουθεί να γοητεύει τους ερευνητές.

H «ανθεκτικότητα» (resilience), μια έννοια δανεισμένη από τη Φυσική, έρχεται
να δώσει τις δικές της απαντήσεις. Δηλώνει τη δυνατότητα ενός υλικού, όταν
σταματά η πίεση που έχει ασκηθεί επάνω του, να επανέρχεται στο προηγούμενο
σχήμα του. Ο όρος στην ψυχολογία εισάγεται στη δεκαετία του ’50 από την
Αμερικανίδα ψυχίατρο Emmy Werner. Καθοριστικής σημασίας ήταν η έρευνα που
έκανε σε μια ομάδα παιδιών του δρόμου δίχως σπίτι και οικογένεια, τα οποία
κατέκλυζαν την εποχή εκείνη τη Χαβάη. Παρακολουθώντας για τριάντα χρόνια κάθε
έξι μήνες την εξέλιξή τους, αποκαλύπτει ότι το ένα τρίτο περίπου από αυτά τα
«καταδικασμένα στην εξαθλίωση» παιδιά έχουν καταφέρει να ξεφύγουν από τη
μιζέρια. Έχουν σπουδάσει, έχουν κάνει οικογένεια και εργάζονται. Τι είναι
εκείνο που καθιστά μία τέτοια υπέρβαση δυνατή; H απάντηση που επιχειρεί η
Αμερικανίδα ψυχίατρος να δώσει μαζί με τους Αγγλοσάξονες συναδέλφους της
Norman Gamecy και Michael Rutter θα φέρει στο προσκήνιο της ψυχολογίας για
πρώτη φορά την έννοια της «ανθεκτικότητας» γύρω από την οποία θα περιστραφεί
το έργο του διάσημου Γάλλου ψυχιάτρου Σιρούλνικ.

Για τον Σιρούλνικ «ανθεκτικότητα» σημαίνει τη δυνατότητα που έχει ένα πρόσωπο
αντιμέτωπο με οδυνηρές καταστάσεις να κινητοποιεί μηχανισμούς άμυνας που του
επιτρέπουν να απορροφήσει το σοκ, να αντεπεξέλθει και να αντλήσει από αυτό
οφέλη.

Ο «Δεσμός» και το «Νόημα» είναι οι δύο λέξεις που επιτρέπουν την ανάκαμψη και
την ανθεκτικότητα. Και χωρίς δεσμούς και χωρίς ιστορία, πώς θα μπορούσαμε να
είμαστε;

Ο κόσμος του μικρού Άντερσεν, για παράδειγμα, έμελλε να οργανωθεί γύρω από
μια, σε πρώτη όψη, παράδοξη «υπέροχη δυστυχία». Μέσα από την τέχνη ο μικρός
Χανς μεταμορφώνει τον βούρκο σε ποίηση, την οδύνη σε έκσταση, υπερβαίνοντας
τους ίσκιους της καταγωγής του για να ζήσει μέσα στη φωτεινότητα της αγάπης
των δικών του και την παράξενα σαγηνευτική ομορφιά των μύθων της πολιτισμικής
του παράδοσης.

Στο καινούργιο του βιβλίο «Μουρμουρητό των Φαντασμάτων», που θα κυκλοφορήσει
σύντομα από τις Εκδόσεις Λιβάνη, ο αποκαλούμενος «ψυχίατρος της ελπίδας»,
Σιρούλνικ, αναγορεύει τον Άντερσεν σε ένα κατ’ εξοχήν παράδειγμα
ανθεκτικότητας.

Δύο αιώνες μετά τη γέννηση του μεγάλου παραμυθά, αξίζει να σταθούμε σε ένα
επίκαιρο «μυστικό» που έχω την αίσθηση ότι απορρέει από την ιστορία του. H
αφήγηση ενός παραμυθιού, ενός μύθου ή έστω μιας απλής ιστορίας είναι ένα
ασφαλές μονοπάτι ανθεκτικότητας. Το ζήτημα όμως είναι, θα προσέθετα, όχι μόνο
να μπορείς να αφηγηθείς την ιστορία, αλλά και να υπάρχει έστω και ένας
αποδέκτης της ιστορίας. Έστω και ένας. Δίχως αυτόν τον έναν, δεν υπάρχει
ιστορία, δεν υπάρχει ανθεκτικότητα. Δεν υπάρχει τίποτα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.