KΩΣTAΣ ΣTAMATIOY «Έκανε τη δημοσιογραφία λαϊκό σχολειό»

Ο Κώστας Καζάκος, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος, ο Αλέξανδρος Αργυρίου και ο Θανάσης Νιάρχος, κατά τη χθεσινή εκδήλωση στο Θέατρο «Τζένη Καρέζη»

«Ο Κώστας Σταματίου υπήρξε ο τελευταίος αναγεννησιακός, ο τελευταίος
χαλκέντερος της δημοσιογραφίας και των γραμμάτων που έφερε λογιότητα και
ταυτόχρονα έκανε, μέσα απ’ τα γραπτά του, λαϊκό σχολειό, ένα είδος ανοιχτού
Πανεπιστημίου», είπε ο Κώστας Γεωργουσόπουλος για τον λογοτεχνικό κριτικό των
«ΝΕΩΝ». Κάτι που επισήμανε και ο Αλέξανδρος Αργυρίου, λέγοντας ότι «η κριτική
του ξέφευγε από καλούπια συντεχνιακού χαρακτήρα και απευθυνόταν σε ευρύ
ακροατήριο, με τρόπο που αποτέλεσε πολιτική συμπεριφορά απέναντι στο
λογοτεχνικό γεγονός».

H χθεσινοβραδινή παρουσίαση, στο Θέατρο «Τζένη Καρέζη», της δίτομης
ανθολογίας κριτικών του Κώστα Σταματίου (Εκδ. Καστανιώτη) είχε συγκίνηση.
Συγκίνηση για έναν άνθρωπο που διέθετε «γοητευτικό λόγο», που «έταξε δρόμους
και δρομάκια αθανασίας στις ευνοϊκές του κριτικές», όπως χαρακτηριστικά είπε η
Κική Δημουλά, αλλά και που «αναλάμβανε την ευθύνη του ως λόγιος» γνωρίζοντας –
πρόσθεσε ο Κώστας Γεωργουσόπουλος – ότι δεν κρίνεται όταν γράφει για τους
κλασικούς, αλλά όταν γράφει για τους πρωτοεμφανιζόμενους και ότι το κείμενό
του θα κριθεί αργότερα με αυστηρότητα.

Επίσης, για έναν άνθρωπο που, όπως είπε ο Θανάσης Νιάρχος, «υπέταξε τις
προσωπικές του φιλοδοξίες στην υπηρεσία της κριτικής», την ώρα που «διέθετε
όλες τις προϋποθέσεις πρωτοτυπίας και δημιουργικότητας και μάλιστα συχνά ήταν
πολύ ικανότερος και σοφότερος από τους κρινόμενους». Για έναν άνθρωπο, τέλος,
που ήταν «ο πολυτιμότερος που μπορούσε να επιθυμήσει κανείς για συντροφιά,
βιβλιοφάγος, διαλεκτικός, κοφτερό μυαλό με σκέψη επαγωγική», όπως είπε ο φίλος
του Κώστας Καζάκος. Ο οποίος αναπόλησε πολλά σημαντικά ταξίδια που έκαναν μαζί
– αναζητώντας, αίφνης, την ελιά στην οποία εκτελέστηκε ο Λόρκα στην Ανδαλουσία
-, αλλά και τα βράδια στο υπόγειο του Κουν.

Το προσωνύμιο «Γαργάλατας» στον – και ποιητή – Αθανάσιο Νόβα οφείλεται σε επινόηση του Κώστα Σταματίου (φωτό), ο οποίος σε παραπολιτική στήλη είχε γράψει για δήθεν ποίημα του πρώτου πρωθυπουργού της αποστασίας στο οποίο γινόταν ρίμα με τις λέξεις «γάλατα» και «γαργάλατα», θύμισε ο Αλέξανδρος Αργυρίου. Το ποίημα ήταν ανύπαρκτο, το προσωνύμιο όμως έμεινε

Ο Κώστας Σταματίου υπήρξε – και παραμένει πάντα – μία από τις
σημαντικότερες μορφές της ελληνικής δημοσιογραφίας στο δεύτερο μισό του 20ού
αιώνα στον χώρο του πολιτισμού. Άνθρωπος πολύγλωσσος και ευρυμαθής, με σπουδές
Νομικών, Πολιτικών Επιστημών και Φιλολογίας (στη Σορβόννη), με σπουδές
κινηματογράφου στην περίφημη παριζιάνικη σχολή IDHEC, διαμόρφωσε μια έντονα
πολιτικοποιημένη δημοσιογραφική πένα στην οποία ο κόσμος έδειχνε εμπιστοσύνη,
περνώντας το κατώφλι σινεμά και βιβλιοπωλείων για να απολαύσουν έργα στα οποία
είχε αφιερώσει κριτικά άρθρα. Τον έχουν χαρακτηρίσει ρηξικέλευθο,
επαναστατικό, μαρξιστή οπωσδήποτε. Αυτό άλλωστε δεν ήταν απλή ιδιότητα, ήταν
στάση ζωής. Ακόμη και «αναρχικό» τον έχουν πει, καθώς συχνά ερχόταν σε ρήξεις
με πολιτικές υποδείξεις, διατυπώνοντας ευθαρσώς τη δική του αλήθεια.

Ο Κώστας Σταματίου γεννήθηκε στον Πειραιά, στις 23 Ιουλίου 1929. Μεγάλωσε εκεί
και στη Σαλαμίνα. Πήγε σχολείο στο Βαρβάκειο και συνέχισε με Νομικά στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών. Μετά έφυγε στο Παρίσι. Τα πρώτα του βήματα στη
δημοσιογραφία τα έκανε το 1951, 22 χρόνων, στη «Δημοκρατική», με την οποία
συνεργάστηκε για περίπου ένα χρόνο. Το 1954 θα αρχίσει να δουλεύει στην
«Αυγή», εφημερίδα-φυτώριο δημοσιογραφικό αλλά και καλλιτεχνικό. Έμεινε εκεί
οκτώ χρόνια, μέχρι το 1962, δημοσιογραφώντας και γράφοντας κριτική
κινηματογράφου. Ήταν η εποχή που ξεκινούσε η μακρά του σχέση με «TA NEA», όπου
εργάστηκε για 29 ολόκληρα χρόνια. Με ρεπορτάζ, σχόλια (ήταν η ψυχή της στήλης
«Αδιακρισίες», που αργότερα μετονομάστηκε σε «Ακούω… βλέπω») και βέβαια
κριτική κινηματογράφου και βιβλίου.

Παρόλο που ασχολήθηκε πολύ και με τον κινηματογράφο, από το 1980 και μετά
αφοσιώθηκε αποκλειστικά σχεδόν στην κριτική βιβλίου – εξ ου και οι ανά χείρας
τόμοι αφορούν την περίοδο 1979-1991. Άλλωστε, πώς να πάει κανείς πιο πίσω;
Μόνο η ανθολόγηση της περιόδου αυτής χρειάστηκε 1.752 σελίδες με 2.328 βιβλία
να συζητούνται στις γραμμές τους. Λογοτεχνία ελληνική και ξένη, ιστορία,
φιλοσοφία, πολιτικές επιστήμες, γλωσσολογία, λαογραφία, ψυχανάλυση,
αλληλογραφίες, ημερολόγια, αναμνήσεις, ανθολογίες – σχεδόν όλα τα είδη του
λόγου είχαν απασχολήσει τη γραφίδα του.

H επιρροή του Κώστα Σταματίου στα γράμματα ήταν μεγάλη και πολύπλευρη, καθώς
πέρα από την καθημερινή δημοσιογραφική του μάχη είχε να επιδείξει και ένα
σημαντικό και πλούσιο μεταφραστικό έργο. Που ξεκίνησε από το εγχειρίδιο του
Μάο Τσε Τουνγκ «H στρατηγική του επαναστατικού πολέμου στην Κίνα» (που του
στοίχισε και μια προφυλάκιση αρκετών μηνών) και συνεχίστηκε με βασικά έργα του
Ζαν Πολ Σαρτρ, αλλά και με πενήντα θεατρικά έργα που στην πλειονότητά τους
ανέβηκαν από το «Θέατρο Τέχνης» του Κουν.

Σαν μια «Ιστορία της λογοτεχνίας»

H δίτομη συλλογή κριτικών προλογίζεται από τον δημοσιογράφο – συνάδελφο και
φίλο του Σταματίου επί είκοσι έτη – Κώστα Ρεσβάνη και έχει επίμετρο του ποιητή
Θανάση Νιάρχου. Αποτελεί την «Ιστορία της λογοτεχνίας μας», όπως επισήμαναν οι
ομιλητές στην εκδήλωση, μιας εποχής μάλιστα κατά την οποία τα Πανεπιστήμια
«αρνούνταν να διδάξουν ζωντανούς». Σήμερα, που ούτε ο Σταματίου ζει καθώς
πέθανε αιφνίδια τον Νοέμβριο του ’91 την ώρα της εγχείρησης στο Λονδίνο – «πάω
να τρίψω τις βαλβίδες μου», είχε πει φεύγοντας στον Αλέξανδρο Αργυρίου -, η
Κική Δημουλά μιλάει για «πολύτιμη απουσία». H Κική Δημουλά που ήρθε κατ’
ευθείαν από το αεροδρόμιο – βρισκόταν στην Καβάλα, σε εκδήλωση προς τιμήν της
στο πλαίσιο της Παγκόσμιας Ημέρας της Ποίησης – και αφού το κείμενό της είχε
διαβαστεί (καλού κακού) από την Εύα Κοταμανίδου, είπε ότι και εκείνη είχε τότε
την αγωνία να δει αν ο Σταματίου θα έγραφε για κείμενά της, προσθέτοντας ότι
πρόκειται για σημαντική έκδοση που «κάνει τη μνήμη να θυμάται τι λησμόνησε».

INFO

Κώστας Σταματίου, «Το βιβλίο και ο χρόνος 1979-1991», Εκδ. Καστανιώτη, σελ.
1.752, τιμή: 83,20 ευρώ.