ANOIXTO MBA H εξέλιξη της οικονομικής σκέψης

Αν μας ζητούσαν να ξεχωρίσουμε τα βιβλία που επηρέασαν περισσότερο από κάθε
άλλο την οικονομική επιστήμη, εύκολα θα συμφωνούσαμε στα εξής τρία: «Ο Πλούτος
των Εθνών» (Wealth of Nations – ο κανονικός τίτλος είναι «Inquiry into the
Nature and the Causes of the Wealth of Nations») του Adam Smith, «Το Κεφάλαιο»
(«Das Capital») του Karl Marx και «H Γενική Θεωρία» (General Theory – ο
κανονικός τίτλος είναι «The General Theory of Employment, Interest and Money»)
του John Maynard Keynes.

ΤΟ «ΑΟΡΑΤΟ XEPI»

Αν και στην οικονομική επιστήμη οι συμφωνίες δεν είναι και τόσο συχνές, όταν
μιλάμε για την ιστορία της οικονομίας, ο νους όλων πηγαίνει αμέσως στον Adam
Smith. Δίκαια ο Smith θεωρείται ο πατέρας της Πολιτικής Οικονομίας. Το βιβλίο
του «Ο Πλούτος των Εθνών» επηρέασε και εξακολουθεί να επηρεάζει την οικονομική
σκέψη. Ο Smith μίλησε πρώτος για το «αόρατο χέρι» που οδηγεί τον άνθρωπο να
προωθήσει άθελά του το προσωπικό του συμφέρον. Με άλλα λόγια, το ότι εμείς
έχουμε κάθε μέρα ψωμί στο τραπέζι μας, δεν οφείλεται στην καλοσύνη του
φούρναρη αλλά στο προσωπικό του συμφέρον. Επιπλέον, επιδιώκοντας το προσωπικό
του συμφέρον, προωθεί και το γενικότερο συμφέρον της κοινωνίας. Ενώ η πρώτη
πρόταση φαίνεται αυτονόητη, η δεύτερη αποδεικνύεται βάσει κάποιων συλλογισμών.
Βάσει κάποιων άλλων συλλογισμών, όμως, μπορεί να αποδειχτεί πως το προσωπικό
συμφέρον δεν συνάδει πάντα με το γενικό. Αυτό αποδεικνύεται και από την
«Θεωρία των Παιγνίων» που ανέπτυξε ο Νομπελίστας μαθηματικός John Nash.

ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

Πέραν του Adam Smith, από τους σημαντικότερους κλασικούς οικονομολόγους είναι
οι David Ricardo και Thomas Malthus, Βρετανοί κι οι δύο. Οι αντιμαχίες τους
στο θέμα της φορολογίας και του εμπορίου είναι πολύ γνωστές.

Ο Ricardo ήταν υπέρ του ελεύθερου εμπορίου και κατά της φορολογίας των
εισαγόμενων προϊόντων. Όταν η τιμή παραγωγής του καλαμποκιού στην Αγγλία ήταν
μεγάλη, έπρεπε να το εισάγει από άλλη χώρα που το παρήγαγε πιο φτηνά. Για να
πληρώσει το εισαγόμενο προϊόν, έπρεπε να εξαγάγει κάτι το οποίο, με τη σειρά
της, παρήγαγε πιο φτηνά.

H ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MALTHUS

Την άποψη αυτή, όμως, δεν συμμεριζόταν ο Malthus. Μολονότι στην αρχή ήταν υπέρ
του ελεύθερου εμπορίου, αργότερα άλλαξε γνώμη. Τα επιχειρήματά του ήταν τα
εξής: Πρώτον, επειδή οι φόροι θα ανέβαζαν την τιμή του εισαγόμενου
καλαμποκιού, η εγχώρια παραγωγή θα αναπτυσσόταν, επειδή θα μεγάλωνε η ζήτηση
για φτηνότερο καλαμπόκι. Δεύτερον, το καλαμπόκι ήταν ένα μεγίστης σημασίας
αγαθό και δεν έπρεπε να αφεθεί στην παραγωγή των ξένων, λαμβάνοντας υπόψη ότι
οι Ναπολεόντειοι Πόλεμοι μόλις είχαν τελειώσει. Τρίτον, η υψηλότερη τιμή του
καλαμποκιού θα ανέβαζε συγχρόνως τους μισθούς των εργατών.

ΑΞΙΑ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μισό αιώνα αργότερα, στη θεωρία της Πολιτικής Οικονομίας εμφανίζεται η
πολυδιάστατη προσωπικότητα του Karl Marx. Μολονότι τον τραβούσε η ακαδημαϊκή
ζωή, λόγω του αθεϊσμού και των ακραίων για την εποχή απόψεών του κατέληξε στη
δημοσιογραφία. Στο κέντρο των γραπτών του βρίσκεται μια οξεία ανάλυση των
δυνατών σημείων και των αδυναμιών του καπιταλισμού. Υποστήριξε, λοιπόν, ότι η
αξία ενός αγαθού καθορίζεται από την εργασία από την οποία παράχθηκε το αγαθό
αυτό, είτε αυτή είναι άμεση είτε έμμεση. Για παράδειγμα, η αξία μιας μπλούζας
καθορίζεται από την προσπάθεια του υφασματοποιού (άμεση εργασία) αλλά και από
την προσπάθεια του εργάτη που έφτιαξε το μηχάνημα (έμμεση εργασία) με το οποίο
εργάζεται ο υφασματοποιός. Αποδίδοντας την αξία στην εργασία, ο Marx
προσπάθησε να δείξει το μέρος της παραγωγής που ανήκε στους εργάτες αλλά
εισέπραξε ο καπιταλιστής ως κέρδος, είναι αδικαιολόγητο εισόδημα, αφού δεν
αποκτήθηκε με εργασία. Ο Marx έγραψε με πάθος για τα ψεγάδια του καπιταλισμού,
υποστηρίζοντας πως η καταστροφή του θα επέλθει όταν θα βρίσκεται στο απόγειό
του και τη θέση του θα πάρει ο κομμουνισμός. Είναι αξιοσημείωτο πως πρώτη η
φεουδαρχική Ρωσία υιοθέτησε το μαρξιστικό όραμα.

ΠΑΤΕΡΑΣ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

Σε αυτή τη σύντομη αναφορά σε κάποιους – από τους πολλούς – διανοητές που με
τις θεωρίες τους επηρέασαν την οικονομική επιστήμη, δεν θα μπορούσε να λείπει
ο John Maynard Keynes. Ο Keynes ήταν σύμβουλος της βρετανικής αποστολής στις
Βερσαλλίες, όπου υπογράφτηκε η συνθήκη με την οποία έληξε ο Πρώτος Παγκόσμιος
Πόλεμος. Παρά τις αντιρρήσεις του, οι συμμαχικές δυνάμεις υποχρέωσαν τη
Γερμανία να πληρώσει μεγάλες αποζημιώσεις. Για τον λόγο αυτό ο Keynes
παραιτήθηκε και λίγο αργότερα έγραψε το βιβλίο «Οι Οικονομικές Συνέπειες της
Ειρήνης», στο οποίο προέβλεψε με μεγάλη ακρίβεια την οικονομική δυσχέρεια στην
οποία εισήλθε η Γερμανία τα επόμενα χρόνια, λόγω των αποζημιώσεων που έπρεπε
να πληρώσει. H οικονομική κρίση του 1930 τον έκανε να ασχοληθεί περισσότερο με
τα «σκαμπανεβάσματα» της οικονομίας.

Την εποχή εκείνη οι οικονομολόγοι γνώριζαν ότι η οικονομία κάνει κάποιους
κύκλους, χωρίς όμως να μπορούν να προτείνουν τι πρέπει να γίνει σε εποχές
κρίσης. H κρίση θα ξεπερνιόταν μακροπρόθεσμα και η οικονομία θα έβρισκε τη
χαμένη ισορροπία της. «Μακροπρόθεσμα, όμως», έλεγε ο Keynes, «θα είμαστε όλοι
νεκροί». Γι’ αυτό κάτι έπρεπε να γίνει το συντομότερο. Και μόνο η κυβέρνηση
μπορούσε να βοηθήσει σε αυτό, αυξάνοντας είτε τις αγορές της είτε το διαθέσιμο
χρήμα στην αγορά. Για τις παραπάνω απόψεις του, τις οποίες παρουσίασε το 1936
στο βιβλίο «H Γενική Θεωρία», ο Keynes θεωρείται από πολλούς ως ο πατέρας της
μακροοικονομίας. H επιρροή του φαίνεται στο ότι σήμερα οι περισσότερες
ευρωπαϊκές χώρες διαμορφώνουν ακόμα σε μεγάλο βαθμό την οικονομική τους
πολιτική σύμφωνα με τη θεωρία του – προσαρμοσμένη, φυσικά, στις σημερινές
ανάγκες.

Tips

Αν και…

…στην οικονομική επιστήμη οι συμφωνίες δεν είναι και τόσο συχνές, όταν
μιλάμε για την ιστορία της οικονομίας, ο νους όλων πηγαίνει αμέσως στον Adam Smith