H παράξενη σιωπή της… σκοτεινής πλευράς

Τα «ξεχασμένα» σεισμολογικά δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί από την εποχή
που ο άνθρωπος επισκεπτόταν ακόμη το φεγγάρι, δημιουργούν καινούργια ερωτήματα
για το εσωτερικό της Σελήνης. Αποδεικνύεται ότι τη δεκαετία του 1970, όταν
συνελέγησαν τα στοιχεία, η Σελήνη ταρακουνιόταν από χιλιάδες σεισμούς. Και
σχεδόν όλοι γίνονταν στην ορατή πλευρά…

Τα σεισμόμετρα, που είχαν εγκαταστήσει πριν από 30 χρόνια στη Σελήνη οι αστροναύτες, έκρυβαν περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες πίστευαν αρχικά οι επιστήμονες

Οι σεληνάκατοι που προσσεληνώθηκαν με τις αποστολές Απόλλων, μετέφεραν
σεισμόμετρα τα οποία ήταν ίδιου τύπου με τα αντίστοιχα όργανα που καταγράφουν
τους σεισμούς στη Γη. Είχαν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε, μετά την
εγκατάστασή τους από τους αστροναύτες, να καταγράψουν δεδομένα και να τα
στείλουν πίσω με τη βοήθεια ραδιοκυμάτων.

Προσκρούσεις μετεωριτών. Το πρώτο σεισμόμετρο μεταφέρθηκε με την αποστολή
Απόλλων 11, αλλά ύστερα από έναν μήνα χάλασε. H αποστολή Απόλλων 13 δεν
κατάφερε να προσσεληνωθεί εξαιτίας της έκρηξης που προκλήθηκε στη δεξαμενή
οξυγόνου. Τα επόμενα χρόνια όμως εγκαταστάθηκαν στο φεγγάρι τέσσερα
σεισμόμετρα από τις αποστολές Απόλλων 12, 14,15 και 16. Μέχρι το 1977, όταν η
NASA απενεργοποίησε το δίκτυο συλλογής δεδομένων, τα όργανα είχαν καταγράψει
περίπου 12.500 σεισμικές δονήσεις.

Ορισμένες από αυτές τις δονήσεις προκλήθηκαν όταν στην επιφάνεια της Σελήνης
προσέκρουσαν μικροί μετεωρίτες. Σε άλλη πάλι περίπτωση, κατεγράφησαν κάποια
μικροκουνήματα όταν ερρίπτοντο στο έδαφος άχρηστα εξαρτήματα από τα
διαστημόπλοια. Τα σεισμόμετρα κατέγραψαν μάλιστα σε διάστημα οκτώ χρόνων 28
αβαθείς «σεληνοσεισμούς», πολλοί από τους οποίους είχαν μέγεθος 5 βαθμών.

Το ερώτημα που απασχολεί τους ειδικούς είναι γιατί όλοι οι σεισμοί γίνονται στην ορατή πλευρά του φεγγαριού

Βαθύτερα επίκεντρα. Όμως αυτό που ξένισε τους ειδικούς – χωρίς ακόμη να
μπορέσουν να δώσουν μια πειστική απάντηση – είναι το γεγονός ότι αρκετά συχνά,
σε καθημερινή βάση, συνέβαιναν ορισμένοι μικροσεισμοί οι οποίοι δημιουργούνταν
σε βάθη 300 έως 500 μιλίων. Δηλαδή, στη μισή απόσταση μέχρι τον πυρήνα.

«Τα επίκεντρα των σεισμών αυτών είναι πολύ βαθύτερα από εκείνα που παρατηρούμε
στη Γη», τονίζει στην εφημερίδα «The New York Times» η δρ Κάθριν Τζόνσον, η
οποία είναι γεωφυσικός στο Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο Σκριπς, στο Σαν Ντιέγκο
των ΗΠΑ. «Σαν να υποδηλώνεται ότι γίνονται κάποιες δομικές διεργασίες». H
εξέταση των δεδομένων από τους σεισμούς αυτούς άφησε να εννοηθεί ότι
συγκεκριμένα τμήματα στο εσωτερικό της Σελήνης έσπαζαν με περιοδικό ρυθμό και
προς την ίδια κατεύθυνση.

Ο δρ Γιόσιο Νακαμούρα, ο οποίος είναι γεωφυσικός στο Πανεπιστήμιο του Τέξας
και εξετάζει τη σεληνιακή σεισμική δραστηριότητα από τη δεκαετία του 1970,
εντόπισε μαζί με συναδέλφους του 108 περιοχές που δίνουν βαθείς σεισμούς.
Εκείνη την εποχή, ο Νακαμούρα και η ομάδα του είχαν καταλάβει ότι ο ρυθμός
εκδήλωσης αυτών των σεισμών αυξανόταν και μειωνόταν κάθε 29,5 ημέρες. Χρονικό
διάστημα, δηλαδή, που απαιτείται για να κάνει το φεγγάρι μια περιφορά γύρω από
τη Γη. Πίστεψαν ότι τα γεγονότα αυτά ίσως να οφείλονταν στην έλξη των
παλιρροϊκών δυνάμεων. Επιπλέον, τα επίκεντρα των βαθέων σεισμών προέρχονταν
από περιοχές της ορατής πλευράς του φεγγαριού. Κατά μία εκδοχή, αυτό σήμαινε
είτε ότι η «σκοτεινή» πλευρά του φεγγαριού έχει διαφορετική σύσταση από την
ορατή και δεν δίνει σεισμούς είτε ότι προκαλεί σεισμούς αλλά τα σεισμικά
κύματα εξανεμίζονται πέφτοντας πάνω σε έναν μαλακό πυρήνα.

H φύση του πυρήνα. Παρά το γεγονός ότι τα σεισμόμετρα που
εγκαταστάθηκαν στη Σελήνη ήταν προηγμένης τεχνολογίας για την εποχή τους, ο
Νακαμούρα δεν είχε πριν από 20 χρόνια τη βοήθεια των σημερινών
υπέρ-υπολογιστών. Πρόσφατα, όμως, επανεξέτασε 9.000 περιπτώσεις σεισμικών
δονήσεων με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών και όπως ανέφερε στο περασμένο
τεύχος της επιστημονικής επιθεώρησης «The Journal of Geophysical Research», οι
5.885 από αυτές αποδείχθηκε ότι προέρχονταν από τα έγκατα του φεγγαριού. Τα
επίκεντρά τους μάλιστα δεν ήταν 108, αλλά 358. Και μόνο ένα εξ αυτών βρισκόταν
στη «σκοτεινή» πλευρά του φεγγαριού, αφήνοντας αναπάντητο το ερώτημα για τη
ρευστή φύση του πυρήνα της Σελήνης που εξανεμίζει τα σεισμικά κύματα της
«σκοτεινής» πλευράς.

Λεπτότερος ο φλοιός του φεγγαριού

H δρ Κάθριν Τζόνσον, η οποία είναι γεωφυσικός στο Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο
Σκριπς στο Σαν Ντιέγκο των ΗΠΑ, επανεξέτασε μαζί με συνεργάτες της τα
πρωτότυπα ψηφιακά σήματα που συνέλεξαν τα σεισμόμετρα στη Σελήνη. Διαπίστωσαν
ότι το πιο «ενεργό» επίκεντρο από τα 358 που είχαν ανακαλυφθεί, είχε δώσει 368
σεισμούς. Λίγο αργότερα διαπίστωσαν ότι άλλοι 101 σεισμοί είχαν «ξεπηδήσει»
από εκεί, ενώ πριν από λίγο καιρό, στο Συνέδριο της Αμερικανικής Γεωφυσικής
Εταιρείας, είπαν ότι μόλις ολοκληρωθεί η επεξεργασία όλων των δεδομένων, τότε
ενδεχομένως να προκύψει ότι άλλοι 1.500 σεισμοί είχαν το ίδιο επίκεντρο.

Ένας άλλος ερευνητής, ο δρ Αμίρ Καν, ο οποίος είναι γεωφυσικός στο
Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, χρησιμοποίησε μοντέρνες τεχνικές ανάλυσης των
σεισμολογικών δεδομένων και συμπέρανε ότι ο φλοιός της Σελήνης έχει πάχος 30
μιλίων, είναι δηλαδή 25% λεπτότερος απ’ ό,τι πιστευόταν μέχρι τώρα.
Στηριζόμενος στην ταχύτητα μετάδοσης των σεισμικών κυμάτων, ο Καν κατέληξε στο
γεγονός ότι το εσωτερικό του φεγγαριού διαφέρει σημαντικά από τον μανδύα της
Γης, καθώς διαθέτει υψηλότερες συγκεντρώσεις αργιλίου και πυριτίου και
μικρότερες συγκεντρώσεις μαγνησίου και σιδήρου.

H διαπίστωση αυτή ενδεχομένως ενισχύει τις απόψεις ότι το φεγγάρι δεν
σχηματίστηκε την ίδια χρονική περίοδο με τη Γη. Αν συνέβαινε αυτό, τα δύο
ουράνια σώματα θα έπρεπε να έχουν ίδιας χημικής σύστασης επικάλυμμα. Σε αυτό
πάντως που όλοι συμφωνούν είναι ότι όσο προηγμένες μέθοδοι ανάλυσης των παλιών
δεδομένων και να χρησιμοποιηθούν, θεμελιώδη ερωτήματα για το τι συμβαίνει στο
εσωτερικό της Σελήνης δεν πρόκειται να απαντηθούν παρά μόνο με την τοποθέτηση
καινούργιου δικτύου σεισμομέτρων και μάλιστα στη «σκοτεινή» πλευρά.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου