Ο Mέγας Aλέξανδρος «σκότωσε» τους ήρωες

Σήμερα αναγνωρίζουμε ως ήρωες εκείνους που θυσιάζονται για έναν σημαντικό σκοπό (όπως οι πυροσβέστες των Διδύμων Πύργων), αλλά δίνουμε έμφαση στη σεμνότητά τους. Δεν μπορούμε πλέον να δημιουργήσουμε συνθήκες ενός αλεξανδρινού ηρωισμού, λέει ο Βρετανός κριτικός Ρόρι Στιούαρτ

Τα βιβλία που έχουν γραφτεί για τον Αλέξανδρο είναι εκατοντάδες. Ήδη ο
Αρριανός, τον 1ο αι. μ.X., μία από τις σημαντικότερες πηγές για τον Αλέξανδρο,
αισθανόταν την ανάγκη να απολογηθεί επειδή έγραφε ένα ακόμη βιβλίο για τον
Μακεδόνα στρατηλάτη, την ώρα που υπήρχαν «ήδη τόσα πολλά».

Ο Οξφορδιανός ιστορικός Ρόμπιν Λέιν Φοξ, συγγραφέας δύο βιβλίων («Αναζήτηση
του Αλεξάνδρου», «Αλέξανδρος ο Μέγας: μια βιογραφία») χρειάστηκε να
συμβουλευθεί 1.468 βιβλία και άρθρα για το σενάριο της ταινίας του Όλιβερ
Στόουν.

Αυτή την εποχή, που κυκλοφόρησαν… πέντε ακόμη βιβλία για τον
Αλέξανδρο, γίνεται ολοφάνερη μια ερμηνευτική στροφή με την οποία προσπάθησε
και ο Όλιβερ Στόουν να συνταχθεί χωρίς όμως να υπολογίσει ότι το
κινηματογραφικό κοινό δεν ήταν έτοιμο να τη δεχθεί, τουλάχιστον όχι σε μια
υπερπαραγωγή. Όπως εξηγεί στον «Guardian» ο Ρόρι Στιούαρτ, μέλος του Κέντρου
Καρ για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, το θέμα είναι ότι
σήμερα αλλάζουν οι αντιλήψεις ως προς την εικόνα του ήρωα και του κατακτητή.
«Οι σύγχρονοι του Αλέξανδρου, αλλά και τα ακροατήρια μέχρι τον 19ο αιώνα, δεν
έβλεπαν αταίριαστη τη συνύπαρξη μεγαλείου και αυτοπροβολής ή φαντασιοπληξίας».

Πολ Κάλτρετζ, «Μέγας Αλέξανδρος», μτφ. Ρένα Καρακατσάνη, Εκδ. Λιβάνη 2005, σελ. 438, τιμή: 20 ευρώ

Επί σχεδόν δυόμισι χιλιετίες ο Αλέξανδρος ήταν μυθική φυσιογνωμία της
ανθρωπότητας. Όμορφος, πολεμιστής, μαθητής του Αριστοτέλη, γεννημένος σε
βασιλική αυλή, ρισκάρισε τα πάντα για να αντιμετωπίσει τη μεγαλύτερη
αυτοκρατορία σε Ευρώπη και Ασία και έφθασε στην άκρη του τότε γνωστού κόσμου.

«Όλα αυτά δύσκολα πλέον τα θαυμάζουμε άκριτα. Εγωπάθεια, αυτοπροβολή και
ρητορεία θεωρούνται ελαττώματα», λέει ο Στιούαρτ. Έννοιες όπως τιμή, ευγένεια,
μεγαλοπρέπεια, ταιριαστές με την εικόνα ενός αριστοκράτη πολεμιστή άνδρα,
μοιάζουν σήμερα εκτός τόπου και χρόνου.

Στίβεν Πρέσφιλντ, «Οι Αρετές του Πολέμου», μτφ. Βασιλική Κοκκίνου, Εκδ. Πατάκη 2004, σελ. 512, τιμή: 19,90 ευρώ

Γι’ αυτό και τα τρία νέα βιβλία είναι επικριτικά για τον Αλέξανδρο. Όχι πως
και οι ιστορικοί του μακρινού παρελθόντος του φέρονταν με το γάντι. Τον είχαν
κατηγορήσει ως μακελάρη. Ως δολοφόνο γηραιών αξιωματικών και ως αρχηγό ασεβή
προς τα στρατεύματά του. Αλλά οι αρχαίοι συγγραφείς ήταν έτοιμοι να δεχθούν
και κάτι άλλο: ότι παρά τα πολλά λάθη του, ο Αλέξανδρος παρέμενε αναμφίβολα
ένας ήρωας.

Πολ Ντόχερτι, «Φόνοι στην αυλή του Μεγάλου Αλεξάνδρου», μτφ. Θεοδώρα Δαρβίρη, Εκδ. Ενάλιος 2001, σελ. 392, τιμή: 15,85 ευρώ

Ο Πολ Ντόχερτι, τώρα, στο έργο του «Αλέξανδρος ο Μέγας: ο θάνατος ενός
Θεού» χαρακτηρίζει τον Μακεδόνα στρατηλάτη«ανηλεή, φιλόδοξο, εγωκεντρικό
ηθικολόγο», μιλάει για «βαθιές προλήψεις και απόλυτο κυνισμό», για «παράνοια
και μνησικακία», χτίζοντας την εικόνα ενός αρχαίου Χίτλερ ή Στάλιν.
Παρομοιάζει δε τον τρόπο σύλληψης και εκτέλεσης του Φιλώτα με τα πολιτικά
εγκλήματα του 20ού αιώνα: «Κατάσκοποι, βασανιστήρια, συλλήψεις μέσα στη νύχτα,
στημένες δίκες, έλλειψη ένδικων μέσων και άμεση εκτέλεση»!

Ο επιφανής καθηγητής του Κέιμπριτζ, Πολ Κάρτλετζ, στο δικό του βιβλίο
«Αλέξανδρος ο Μέγας: Το κυνήγι ενός νέου παρελθόντος», μιλάει για «μνημειώδη
δεισιδαιμονία» και «ευκρινή σημάδια μεγαλομανίας». Ο Ρόρι Στιούαρτ τα θεωρεί
παραπλανητικά. «Δεν είναι παράνοια να υποπτεύεσαι συνωμοσίες όταν γίνονται
απόπειρες εναντίον σου και όταν ο πατέρας σου έχει δολοφονηθεί. Και δεν είναι
μεγαλομανία να φαντάζεσαι τον εαυτό σου ως ιστορική φυσιογνωμία παγκόσμιου
βεληνεκούς, όταν πράγματι είσαι».

Πολ Ντόχερτι, «Alexander the Great: The Death of a God», Εκδ. Constable, σελ. 256, τιμή (amazon.co.uk): 23 ευρώ

Το βιβλίο τής Λόρα Φόρμαν «Αλέξανδρος ο κατακτητής» ισορροπεί ανάμεσα
στα εγκλήματα και στο μεγαλείο, καθώς βλέπει τις πράξεις του Αλέξανδρου ως
φρικτές μεν, ως προϋπόθεση δε των θαυμαστών κατορθωμάτων του.

Μόνο το ιστορικό μυθιστόρημα του Στίβεν Πρέσφιλντ («Αλέξανδρος: Αρετές του
Πολέμου») κρατάει κάτι από τη μυθική αύρα του Αλέξανδρου. Επικεντρώνεται στη
στρατηγική των μαχών και στο χάρισμά του να πείθει τους στρατιώτες να τον
ακολουθούν.

Λόρα Φόρμαν, «Alexander the Conqueror», Εκδ. Da Capo, σελ. 212, τιμή (amazon.co.uk): 32 ευρώ

Σήμερα, συμπεραίνει ο Στιούαρτ, φαίνεται πως οι παλιοί ήρωες έχουν πεθάνει.
Δεν τους επιτρέπουμε να υπάρξουν. Αυτό, κατά κάποιον τρόπο, είναι δείγμα
ωριμότητας. Ο κλασικός ήρωας καθοδηγείτο από μικρή ηλικία, από μία στρεβλή
εικόνα του εαυτού του. Τον Αλέξανδρο τον κυνηγούσαν εικόνες νεκρών ηρώων.
Έδωσε τη ζωή του για την τιμή και τον ηρωισμό. Σήμερα πια, τείνουμε να
συμφωνήσουμε με έναν άλλο ήρωα καθολικής αποδοχής, τον Τσάρλι Τσάπλιν, που
έγραψε: «Λυπάμαι, αλλά δεν θέλω να γίνω αυτοκράτορας. Δεν θέλω να κατακτήσω
κανέναν».

«Ήθελε να γίνει Αχιλλέας»

Τα νέα βιβλία για τον Αλέξανδρο βλέπουν την άμετρη φιλοδοξία ως προβληματικό
στοιχείο για να καταχωρηθεί ως αληθινός Έλληνας ήρωας. Ο Κάρτλετζ λέει ότι ο
Αλέξανδρος δεν θα επέτρεπε ποτέ, η προβολή του ελληνικού πολιτισμού να σταθεί
εμπόδιο στην προσωπική ισχύ. Ο Ρόρι Στιούαρτ διαφωνεί: «H λατρεία της δόξας
αντανακλά τις ελληνικές του αξίες και είναι ουσιώδες συστατικό του ηρωισμού
του. H δόξα του προσωποποιεί τις μεγαλύτερες αρετές της ομηρικής κουλτούρας.
Ήθελε να είναι το πρότυπο του αριστοτελικού ενάρετου άνδρα: γενναίος και
μεγαλόψυχος. Και πιο πολύ ήθελε να είναι Αχιλλέας, δηλαδή, κατά το ομηρικό,
πρώτος των πρώτων, τώρα και στο διηνεκές».