Aποδοχές Eυρώπης, ο στόχος της δεκαετίας

Γιάννης Στουρνάρας Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Βρισκόμαστε λίγους μήνες μετά την επιτυχή τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων στη
χώρα μας. Οι Αγώνες ήταν το αποκορύφωμα μιας χρυσής, για τα δεδομένα του
παρελθόντος, δεκαετίας, κατά τη διάρκεια της οποίας επιτεύχθηκαν μείζονες
στόχοι: η ένταξη της δραχμής στη ζώνη του ευρώ, η επιτάχυνση του ρυθμού
οικονομικής ανάπτυξης, η εκτέλεση μεγάλων έργων υποδομής. H προηγούμενη
δεκαετία ήταν κατ’ εξοχήν μία περίοδος που η χώρα βάδισε βάσει προγράμματος,
και έθεσε, παρά τα εναπομένοντα προβλήματα, ψηλά τον πήχυ.

Ο μείζων στόχος για την επόμενη δεκαετία πρέπει να είναι η πραγματική
σύγκλιση. Δηλαδή η προσέγγιση του επιπέδου ευημερίας της χώρας με αυτό των 24
εταίρων της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. H πραγματική σύγκλιση δεν έχει, και δεν
πρέπει να έχει, μόνο οικονομική διάσταση, αλλά και κοινωνική και θεσμική. Όσον
αφορά την οικονομική της διάσταση, σήμερα βρισκόμαστε στο 80% του κατά κεφαλήν
εισοδήματος της E.E. των 25 ή στο 73% του κατά κεφαλήν εισοδήματος της E.E.
των 15. Το 1995 βρισκόμασταν στο 65% του κατά κεφαλήν εισοδήματος της E.E. των
15. Με λογικές υποθέσεις για την εξέλιξη των πληθυσμών Ελλάδας και E.E, καθώς
και για τον μέσο ρυθμό ανάπτυξης της E.E. των 25 τα επόμενα δέκα χρόνια, ο
μέσος ρυθμός ανάπτυξης της Ελλάδας δεν πρέπει να είναι χαμηλότερος του 4%
προκειμένου να προσεγγιστεί ο στόχος της πραγματικής σύγκλισης. Αυτός ο ρυθμός
είναι επίσης απαραίτητος και για τη μείωση του σχετικά υψηλού ποσοστού
ανεργίας στη χώρα μας, καθώς και για τη χρηματοδότηση του κοινωνικού κράτους.

Ο μείζων αυτός στόχος είναι φιλόδοξος. Είναι, όμως, και εφικτός, αρκεί να
στηριχτεί στην κατάλληλη πολιτική. H πολιτική αυτή είναι πολυδιάστατη, τέμνει
την οικονομία, τους θεσμούς και την κοινωνία. Άλλωστε, όπως ήδη ειπώθηκε, η
πραγματική σύγκλιση δεν αφορά μόνο το εισόδημα. Αφορά και τους θεσμούς και τις
αξίες της κοινωνίας.

Με δεδομένους τους δημοσιονομικούς περιορισμούς, υψηλοί ρυθμοί οικονομικής
ανάπτυξης μπορεί να διατηρηθούν μακροχρόνια μόνο με την αύξηση της συνολικής
παραγωγικότητας της οικονομίας. Απαραίτητη προϋπόθεση γι’ αυτό είναι η
πραγματοποίηση μίας ευρείας κλίμακας μεταρρυθμίσεων: στην παιδεία, στη δημόσια
διοίκηση, στην υγεία, στην κοινωνική ασφάλιση, στους θεσμούς, στις αγορές, στο
ρυθμιστικό περιβάλλον.

H ελληνική οικονομία έχει «κρυμμένη» αναπτυξιακή δυναμική. Αυτό αποδείχτηκε με
τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Για να εκδηλωθεί, απαιτείται απελευθέρωση παραγωγικών
δυνάμεων, ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας,
επαναπροσδιορισμός του στρατηγικού, κοινωνικού, ρυθμιστικού και εποπτικού
ρόλου του δημόσιου τομέα.

H μετα-Ολυμπιακή Ελλάδα δεν έχει πλέον συγκριτικό πλεονέκτημα σε
δραστηριότητες ανειδίκευτης εργασίας. Ανέβηκε στην κλίμακα των συγκριτικών
πλεονεκτημάτων. Για να ανταποκριθεί επιτυχώς, πρέπει να επενδύσει κατά
προτεραιότητα στην παιδεία, στην επαγγελματική κατάρτιση, στην επιμόρφωση, στη
γνώση και στην τεχνολογία. Πρέπει επίσης να υποβοηθηθεί η μετάβαση των
συντελεστών της παραγωγής, και ιδιαίτερα της εργασία, από τις παλιές στις νέες
δραστηριότητες.

H ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι οι ευρωπαϊκοί λαοί είναι καχύποπτοι όταν
ακούν για μεταρρυθμίσεις. Αυτό ισχύει κατ’ εξοχήν στη χώρα μας. Οι έννοιες της
διαρθρωτικής αλλαγής και της ευελιξίας είναι συνυφασμένες με την αύξηση των
κερδών και τη μείωση των πραγματικών εισοδημάτων. Γι’ αυτό υπάρχουν
αντιστάσεις και αδιέξοδα.

Οι μεταρρυθμίσεις, για να είναι εφικτές, αποδεκτές και πραγματοποιήσιμες,
πρέπει να πείθουν ότι γίνονται για το κοινό συμφέρον και, αν χρειαστεί, να
συνοδεύονται από αντισταθμιστικές πολιτικές. Στη μεταπολεμική περίοδο,
προτάθηκε το κοινωνικό συμβόλαιο ως η χρυσή τομή μεταξύ καπιταλισμού και
δημοκρατίας. Σήμερα, το αντίστοιχο παράδειγμα στη σύγχρονη εκδοχή του το
παρέχουν οι σκανδιναβικές χώρες. Δεν είναι τυχαίο ότι στις δέκα περισσότερο
«ανταγωνιστικές» χώρες του κόσμου, τις κορυφαίες θέσεις κατέχουν οι τέσσερις
σκανδιναβικές. Υψηλή τεχνολογία, καινοτομία και υψηλή παραγωγικότητα προχωρούν
παράλληλα με θεσμούς κοινωνικού διαλόγου και συναίνεσης. Αξίζει να μελετήσουμε
προσεκτικά αυτό το παράδειγμα και τη δυνατότητα εφαρμογής του στην ελληνική
πραγματικότητα.

Ο συνδυασμός μεταρρυθμίσεων και κοινωνικής συναίνεσης απαιτεί αυξημένη αίσθηση
κοινωνικής ευθύνης από το κράτος και τους κοινωνικούς εταίρους. Απαιτεί επίσης
την εύρεση της χρυσής τομής μεταξύ συλλογικής και ιδιωτικής δράσης, μεταξύ
κράτους και αγοράς. Καμία μεταρρύθμιση δεν είναι πειστική αν δεν στηρίζεται
στο σύστημα αξιών της κοινωνίας, αν δεν πειστούν αυτοί που τους αφορά ότι δεν
γίνεται για να αυξηθούν τα οφέλη κάποιου τρίτου, αλλά για το κοινό συμφέρον.

H πραγματοποίηση μιας ευρείας κλίμακας μεταρρυθμίσεων απαιτεί καλά
επεξεργασμένο σχέδιο. Με τα κόστη και τα οφέλη. Με αντισταθμιστικές πολιτικές
γι’ αυτούς που ενδεχομένως ζημιώνονται. Με το κράτος να ασκεί συντονισμό, να
παρέχει επεξεργασμένες λύσεις, να εμποδίζει την κοινωνικοποίηση του κόστους
και την ιδιωτικοποίηση του οφέλους, να μην είναι ουδέτερος θεατής.

H μεγάλη πρόκληση, λοιπόν, της επόμενης δεκαετίας είναι η πραγματοποίηση
μεταρρυθμίσεων που απελευθερώνουν παραγωγικές δυνάμεις και ενισχύουν την
αναπτυξιακή δυναμική, μέσα σε πλαίσιο συναίνεσης και κοινωνικού διαλόγου. Με
προτεραιότητα στους τομείς εκείνους που διευκολύνουν την προσαρμογή στα νέα
συγκριτικά μας πλεονεκτήματα. Δηλαδή στην παιδεία, στην εκπαίδευση και στην
επιμόρφωση. H οικονομική ενίσχυση αλλά και η αναμόρφωση των εκπαιδευτικών
προγραμμάτων της δημόσιας παιδείας, του δημόσιου σχολείου, του δημόσιου
Πανεπιστημίου, η παροχή μεγαλύτερης αυτονομίας στη λήψη αποφάσεων σε
διοικητικά και εκπαιδευτικά θέματα, η ενίσχυση της επιμόρφωσης αλλά και η
παροχή της δυνατότητας ίδρυσης μη κρατικών Πανεπιστημίων με προδιαγραφές
ποιότητας είναι ένα παράδειγμα μεταρρυθμιστικής πολιτικής με κοινωνικές
διαστάσεις. Διότι η καλή δημόσια παιδεία είναι απαραίτητο συστατικό στοιχείο
για την άσκηση μιας επιτυχούς κοινωνικής και αναπτυξιακής πολιτικής.

Πώς όλα αυτά συνδέονται με την τρέχουσα συγκυρία; Υποδηλώνουν κατ’ αρχήν την
ανάγκη εκπόνησης προγράμματος που θέτει τις βραχυπρόθεσμες εξελίξεις στο
πλαίσιο της μακροπρόθεσμης προοπτικής της χώρας, με τη νέα αναπτυξιακή
στρατηγική της μετα-Ολυμπιακής Ελλάδας καθώς και τις νέες προτεραιότητες. Κατά
δεύτερο λόγο, υποδηλώνουν την ανάγκη εξόδου, το συντομότερο δυνατόν, από το
τέλμα των τελευταίων μηνών. Πρέπει άμεσα να μιλήσουμε για σχέδιο, για
προτεραιότητες, για επιλογές, για τα μεγάλα ζητήματα που απασχολούν την
κοινωνία και την οικονομία. Πρέπει άμεσα να προτείνουμε λύσεις.