TPITH AΠOΨH H παράκαμψη των AEI

H προ ημερησίας διατάξεως συζήτηση για την Παιδεία στη Βουλή κατέληξε σε μια
αξιοσημείωτη ομοφωνία των δύο μεγάλων κομμάτων γύρω από την αναγκαιότητα της
ίδρυσης στην Ελλάδα «μη κρατικών μη κερδοσκοπικών Πανεπιστημίων». Ωστόσο, η
πρωτολογία του Πρωθυπουργού, στο σκέλος της Ανώτατης Εκπαίδευσης, εκκινούσε
από την προοπτική τής εναρμόνισης με το πλαίσιο της Μπολόνια (1999), εν όψει
της επικείμενης διαπραγμάτευσης μεταξύ των υπουργών Παιδείας της E.E.

H Διακήρυξη της Μπολόνια αποβλέπει στη δημιουργία ενός ενιαίου Ευρωπαϊκού
Χώρου Ανώτατης Εκπαίδευσης με καθιέρωση δύο κύκλων σπουδών (ενός προπτυχιακού,
τριετούς τουλάχιστον διάρκειας, και ενός μεταπτυχιακού) που θα
καταλήγουν σε συμβατά και συγκρίσιμα μεταξύ τους πτυχία και θα ενθαρρύνουν τη
φοιτητική κινητικότητα μεταξύ ευρωπαϊκών Πανεπιστημίων. Προς τη γενικότερη
φιλοσοφία της Διακήρυξης έχουν διατυπωθεί αντιρρήσεις που στρέφονται κυρίως
γύρω από τη διαφαινόμενη πρόσδεση της Ανώτατης Εκπαίδευσης σε μια λογική
εξυπηρέτησης της ελεύθερης αγοράς.

Όμως, το περιεχόμενο της Διακήρυξης είναι παντελώς άσχετο με την ίδρυση μη
κρατικών μη κερδοσκοπικών Πανεπιστημίων. Παρά ταύτα, στη συζήτηση της Βουλής,
οι κ.κ. Καραμανλής και Παπανδρέου κατέληξαν να ομονοούν ότι «είναι αστείο
δίλημμα το περί μη κρατικών Πανεπιστημίων». Θα ήταν βέβαια άκρως ειρωνικό αν η
συζήτηση για τη διεύρυνση της Ανώτατης Εκπαίδευσης κατέληγε στην εμπλοκή σε
αυτήν όσων αντιστρατεύονται τις βασικές αρχές του σύγχρονου ευρωπαϊκού
Πανεπιστημίου. H υπόθεση έλαβε αναμενόμενα μεγάλες διαστάσεις. Ώς και το κόμμα
των Φιλελευθέρων νεκραναστήθηκε για να πανηγυρίσει την «παράκαμψη του άρθρου
16 του Συντάγματος». Το άρθρο 16 επιτάσσει ότι «η Ανώτατη Εκπαίδευση παρέχεται
αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με
πλήρη αυτοδιοίκηση».

Πόσο «αστείο» είναι όμως το δίλημμα, στο μέτρο που δεν έχουμε αποφασίσει να
καταργήσουμε το Σύνταγμα της χώρας; Με βάση την υφιστάμενη συνταγματική
πρόνοια, υπάρχουν δύο κυρίως κατηγορίες ΝΠΔΔ που θεωρητικά θα μπορούσαν να
ιδρύσουν «μη κρατικά μη κερδοσκοπικά» AEI.

H πρώτη είναι οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Αλλά είναι προφανές ότι,
στη σημερινή κατάσταση των ΟΤΑ, η δυνατότητα αυτή είναι μόνο θεωρητική. Μπορεί
ν’ αναρωτηθεί κανείς πώς η φτωχή και υπερχρεωμένη Τοπική Αυτοδιοίκηση θα
αντεπεξέλθει στην τεράστια οικονομική επένδυση που συνεπάγεται η ίδρυση και
λειτουργία ενός στοιχειωδώς σοβαρού Πανεπιστημίου. Είναι γνωστό ότι οι Δήμοι
αδυνατούν να ανταποκριθούν με επάρκεια στο έργο της συλλογής και διαχείρισης
των απορριμμάτων. (Αλλά ίσως, με μια αντιστροφή ρόλων, βάλουμε τα κρατικά
Πανεπιστήμια να μαζεύουν τα σκουπίδια…).

Πέρα από τις δυσλειτουργίες στην παροχή υπηρεσιών, η ανάπτυξη τοπικών
πελατειακών σχέσεων και τα προβλήματα διαφάνειας που κατατρύχουν πολλούς ΟΤΑ,
ασφαλώς δεν τους καθιστούν ιδανικούς υποψηφίους για να ορίσουν και να τηρήσουν
ένα αδιάβλητο ακαδημαϊκό πλαίσιο λειτουργίας πανεπιστημιακών μονάδων. H
συζήτηση, λοιπόν, γύρω από τα Δημοτικά Πανεπιστήμια είναι ανεδαφική και, στην
καλύτερη περίπτωση, αφορά σε μια πλήρως αναδιαρθρωμένη περιφερειακή οργάνωση
της χώρας, όπως αυτή που (νεφελωδώς, επί του παρόντος) οραματίζεται ο αρχηγός
της αξιωματικής αντιπολίτευσης.

H δεύτερη κατηγορία ΝΠΔΔ που θα μπορούσε να ιδρύσει μη κρατικά μη κερδοσκοπικά
AEI είναι οι αναγνωρισμένες θρησκευτικές αρχές. Πράγματι, η πάμπλουτη και αδρά
χρηματοδοτούμενη από το κράτος Εκκλησία της Ελλάδος έχει την οικονομική
δυνατότητα. Ενδεχομένως, έχει και τη σκοπιμότητα. Μια πλήρως ελεγχόμενη από
την Εκκλησία Θεολογική Σχολή θα εξυπηρετούσε καλύτερα τη χριστοδουλική
ιδεολογία. Αλλά και ευρύτερα, το Ελληνορθόδοξο Πανεπιστήμιο θα παρήγαγε
αντίβαρα στο πλήθος των «γραικύλων» διανοουμένων, οπαδών του «άθλιου
Ντιντερό».

Θα ήταν βέβαια άκρως ειρωνικό αν η συζήτηση για τη διεύρυνση της Ανώτατης
Εκπαίδευσης κατέληγε στην εμπλοκή σε αυτήν όσων αντιστρατεύονται τις βασικές
αρχές του σύγχρονου ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου, που οικοδομήθηκε σύμφωνα με τα
κελεύσματα του Διαφωτισμού. Είναι μέρος των προθέσεων του κ. Καραμανλή και,
πολύ περισσότερο, του κ. Παπανδρέου;

Αλλά ποιες είναι, τελικά, οι προθέσεις των δύο πολιτικών αρχηγών; Αν το
ζητούμενο είναι η ρεαλιστική αναδιάρθρωση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, η
πρόταξη του ζητήματος των μη κρατικών μη κερδοσκοπικών Πανεπιστημίων συνιστά
ένα κολοσσιαίο σφάλμα στρατηγικής.

Πράγματι, η Ανώτατη Εκπαίδευση της χώρας κινδυνεύει να περιέλθει σε αδιέξοδο.
Καθίσταται όλο και περισσότερο κοινή συνείδηση ότι ο νόμος – πλαίσιο
(1268/1982) ανταποκρίνεται όλο και λιγότερο στις ανάγκες του σύγχρονου
Πανεπιστημίου. Μεταξύ άλλων, γίνεται φανερό ότι η ικανοποιητική χρηματοδότηση
των AEI θα πρέπει να συνδυαστεί με τη διοικητική τους αναδιάρθρωση και να
συναρτηθεί με την εκπλήρωση συμπεφωνημένων στόχων, ενταγμένων σ’ έναν ευρύτερο
ορθολογικό σχεδιασμό.

H συζήτηση αυτή, που περιλαμβάνει το ζήτημα της αξιολόγησης των AEI, δεν θα
είναι εύκολη, καθώς θα θίξει κατεστημένες νοοτροπίες και πρακτικές. Είναι όμως
αναγκαία. Και ασφαλώς δεν διευκολύνεται με την παρελκυστική διολίσθηση στο (μη
υφιστάμενο ή κακώς υφιστάμενο) ζήτημα των μη κρατικών μη κερδοσκοπικών
Πανεπιστημίων. Το μόνο που επιτυγχάνεται με τον τρόπο αυτό είναι να
ενεργοποιούνται τα αμυντικά αντανακλαστικά της ακαδημαϊκής κοινότητας πριν
ακόμα αρχίσει ένας ουσιαστικός και ίσως επώδυνος διάλογος.

Εκτός και αν η Πολιτεία έχει αποφασίσει να παραιτηθεί από τις αυτονόητες
υποχρεώσεις της για την κρατική Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Αν οι πολιτικοί
αρχηγοί κρίνουν ότι η κατάσταση των AEI είναι ανίατη ή ότι η θεραπεία θα έχει
δυσανάλογο πολιτικό κόστος, ώστε να καταλήγουν στην καταδίκη τους σε
στασιμότητα, στην απαξίωση και εντέλει στην παράκαμψή τους. Όμως, κάτι τέτοιο
δεν συνάγεται ευθέως από την καλόπιστη ανάγνωση των πρακτικών της συζήτησης
στη Βουλή.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός είναι επίκουρος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής
στο Πανεπιστήμιο Κρήτης.