Eπαφές τύπου «γάμμα»

Τις άγνωστες πηγές που σκορπίζουν στο Διάστημα τις μυστηριώδεις ακτίνες
γάμμα θα προσπαθήσουν να ανιχνεύσουν Αμερικανοί και Ευρωπαίοι επιστήμονες με
ένα μικρό και ταχύτατο διαστημόπλοιο-φάκα!

Όλα ξεκίνησαν από μια ανακάλυψη που έγινε εντελώς τυχαία το 1967. Αμερικανικοί
δορυφόροι που κατέγραφαν δεδομένα από μυστικές πυρηνικές δοκιμές άρχισαν να
δέχονται μικρές «φλασιές» από την ακτινοβολία γάμμα. Ερχόταν από τις εσχατιές
του Σύμπαντος και έτσι οι επιστήμονες βρέθηκαν με ένα ακόμη άλυτο κοσμικό
μυστήριο στα χέρια τους.

Αργότερα, στη δεκαετία του 1990, έγιναν συστηματικές έρευνες από τη
διαστημοσυσκευή Compton Gamma Ray Observatory της NASA, οι οποίες αποκάλυψαν
ότι εκείνες οι εκλάμψεις έμοιαζαν να καταφθάνουν από κάθε μεριά του Σύμπαντος,
χωρίς τακτική συχνότητα και σε καθημερινή βάση. Ήταν εκλάμψεις προερχόμενες
από πολύ μακρινές αποστάσεις, πέρα από τον Γαλαξία μας, και τόσο ισχυρές που
μόνο το λεγόμενο Μπιγκ Μπανγκ θα μπορούσε να συγκριθεί μαζί τους σε μεγαλείο.
Άλλωστε το Μπιγκ Μπανγκ θεωρείται από πολλούς ως η αρχή του Κόσμου μας.

Χαρακτηριστικό μάλιστα είναι πως στη διάρκεια μόνο 10 δευτερολέπτων της
έκλαμψης των ακτίνων γάμμα απελευθερώνεται 100 φορές περισσότερη ενέργεια από
εκείνη που θα έδινε ο Ήλιος σε 10 δισεκατομμύρια χρόνια!

Τώρα ετοιμάζεται μια καινούργια διαστημοσυσκευή με σκοπό να πραγματοποιήσει
τις γρηγορότερες και τις πιο λεπτομερείς παρατηρήσεις των φευγαλέων ακτίνων
γάμμα που διαρκούν από λίγα χιλιοστά του δευτερολέπτου μέχρι μερικά λεπτά.

Τιτάνιες εκρήξεις. Οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι οι ακτίνες γάμμα
σχετίζονται με τιτάνιες εκρήξεις που προκαλούνται από την κατάρρευση ογκωδών
αστεριών που πεθαίνουν. Δεν είναι όμως σίγουροι και θα ερευνήσουν το απόφωτό
τους για να αναζητήσουν τα αίτια και τις επιπτώσεις του φαινομένου. H
διαστημοσυσκευή που λέγεται «Σουίφτ» αναμένεται να εκτοξευτεί μέσα στον
Νοέμβριο από το ακρωτήριο Κανάβεραλ. H αποστολή της κοστολογείται στα 250
εκατομμύρια δολάρια και για την επιτυχία της έχουν εργαστεί από κοινού η NASA,
η Βρετανία και η Ιταλία. Ο δρ Νιλ Γκέχρελς, που είναι επικεφαλής επιστήμονας
του προγράμματος στο Κέντρο Διαστημικών Πτήσεων «Goddard» της NASA, λέει στην
εφημερίδα «The New York Times» ότι «οι ακτίνες γάμμα ιεραρχούνται ανάμεσα στα
μεγαλύτερα μυστήρια της σύγχρονης αστρονομίας και η συγκεκριμένη
διαστημοσυσκευή είναι το κλειδί που χρειαζόμαστε για την επίλυσή του
αινίγματος».

H ταχύτητα. Ο δρ Τζον Νούσεκ, που είναι καθηγητής Αστροφυσικής στο
Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Πενσυλβανίας και διευθυντής της αποστολής, λέει
πως η επιτυχία του εγχειρήματος βασίζεται στην ταχύτητα. Μόλις η
διαστημοσυσκευή αντιληφθεί την έκλαμψη, θα πρέπει να εστιάσει πάνω της τα τρία
τηλεσκόπια που μεταφέρει και να μελετήσει το απόφωτό της σε διάφορα μήκη
κύματος. Θα πρέπει ακόμη να ανιχνεύσει την ακριβή τοποθεσία του φαινομένου και
να αναμεταδώσει την πληροφορία στους υποστηρικτικούς σταθμούς παρατήρησης
επίγειων τηλεσκοπίων, οι οποίοι θα συγχρονιστούν για να καταγράψουν την
τελευταία μαρμαρυγή της έκρηξης, προτού αυτή χαθεί στο Διάστημα.

«Αν δεν κινηθούμε πολύ γρήγορα, θα χάσουμε το πλεονέκτημα της παρατήρησης του
περιβάλλοντος όπου θα συμβεί η έκρηξη», λέει ο Νούσεκ στην αμερικανική
εφημερίδα. «Το υλικό αυτό προφανώς θα μας δώσει τις καλύτερες πληροφορίες για
το τι προκάλεσε την έκρηξη και για τις συνθήκες που επικρατούν κατά το
απόφωτο». Μία πρώιμη και σχολαστική εξέταση του απόφωτος είναι κρίσιμη,
σύμφωνα με τους επιστήμονες, γιατί θα μπορούσε να αποκαλύψει τη συνολική
διάχυση της ενέργειας κατά τα διάφορα στάδια της έκρηξης.

Παλαιότερα, μια άλλη διαστημοσυσκευή είχε μελετήσει λεπτομερώς την εκπομπή
ακτίνων γάμμα. Τα δεδομένα από το απόφως που αναλύθηκαν φάνηκαν να ενισχύουν
την υπόθεση ότι η έκλαμψη των ακτίνων προεκλήθη από τεράστιες αστρικές
εκρήξεις ή από καινοφανείς αστέρες. Αυτά τα τελευταία είναι γιγαντιαία,
εξαιρετικής πυκνότητας και ασυνήθιστα σουπερνόβα, δηλαδή νεκρά αστέρια που
καταρρέουν κάτω από το βάρος της δικής τους μάζας.

Όμως άλλες εκλάμψεις ακτίνων γάμμα μπορεί να πυροδοτούνται από συστήματα
διπλών αστεριών ή αστέρες νετρονίου με εξαιρετική πυκνότητα που προέρχονται
από τους πυρήνες νεκρών άστρων.

Σε τρεις εβδομάδες το πρώτο ραντεβού

Οι επιστήμονες που είναι επιφορτισμένοι με την ευθύνη της αποστολής του
«Σουίφτ» ελπίζουν ότι η διαστημοσυσκευή θα ανιχνεύσει και θα αναλύσει
περισσότερες από 100 εκλάμψεις ακτίνων γάμμα τον χρόνο. Προβλέπουν ότι σε
χρονικό διάστημα λιγότερο των 60 δευτερολέπτων το «Σουίφτ» θα μπορεί να
στρέψει τα τηλεσκόπια υπεριώδους ακτινοβολίας και ακτίνων χ που διαθέτει στο
απόφως των ακτίνων γάμμα. Σύμφωνα με τον καθηγητή Αστροφυσικής Τζον Νούσεκ, η
διαστημοσυσκευή θα είναι σε θέση να συλλάβει την πρώτη έκλαμψη ακτίνων γάμμα,
ύστερα απο πτήση τριών εβδομάδων. Όλα τα όργανά του θα είναι σε πλήρη
λειτουργία εντος 45 ημερών και η διάρκεια της αποστολής του θα είναι δύο χρόνια.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου