TPITH AΠOΨH Hμέρα της Ψυχικής Yγείας

10 Οκτωβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. Αξίζει να αναρωτηθούμε ξανά για
την εγκυρότητα, αλλά και τις παρενέργειες ενός παντοδύναμου στερεότυπου που
τοποθετεί στο πυρ το εξώτερον χιλιάδες ψυχικά νοσούντα άτομα. Ένα στερεότυπο
που με ευκολία εγκληματική αναγορεύει σε δυνάμει εγκληματία ένα πάσχον
υποκείμενο, ξεχνώντας ότι το άτομο αυτό είναι πολύ πιο συχνά αποδέκτης παρά
φορέας βίας. Το πρόσφατο στυγερό έγκλημα, κατάλληλα αξιοποιημένο από τα media,
έφερε και πάλι στο προσκήνιο τη σκοτεινή δύναμη μιας τέτοιας προκατάληψης.

H φρίκη της τρέλας και του θανάτου δεν στοίχειωσε μόνο το μικρό χωριό Αλικανά
του Δήμου Αλυκών στη Ζάκυνθο. Δεν γράφτηκε μόνο στο μυαλό των λιγοστών
κατοίκων του, αλλά μέσω της τηλε-σοκ-ενημέρωσης εγκαταστάθηκε και στο μυαλό
όλων μας. Ο 34χρονος Γεώργιος Μπαρδούσης, φονεύοντας τη σύζυγο, το εννιάχρονο
παιδί του, τα πεθερικά του και εν συνεχεία τον ίδιο του τον εαυτό, ενσάρκωσε
με τον πλέον δραματικό τρόπο την εμβληματική φιγούρα του επικίνδυνου τρελού.
Μια φιγούρα που παραμένει αναλλοίωτη και ταξιδεύει απρόσκοπτα μέσα στον χρόνο
επιμένοντας να αντιστέκεται σε κάθε αντικειμενική γνώση. H αόριστη και
νεφελώδης αναφορά στο «είχε ψυχολογικά προβλήματα» ήταν αρκετή για μια ακόμη
φορά να καλύψει τις τρύπες της απορίας καθιστώντας το ακατανόητο κατανοήσιμο.

Μέσα στο πλαίσιο της ηγεμονίας μιας κουλτούρας της εικόνας που περιφρονεί τη
σκέψη, την απορία και τον στοχασμό, τα στερεότυπα είναι πολύτιμα. Προσφέρουν
μια γρήγορη, ανέξοδη και εύκολη κατανόηση της εξωτερικής πολύπλοκης
πραγματικότητας.

Δεν υπάρχει τίποτα πιο άκαμπτο από το στερεότυπο. Σαν στρείδι επικολλάται πάνω
στις αποδείξεις και στα επιχειρήματα. Ακόμα και όταν η εμπειρία αντιμάχεται το
στερεότυπο, το στερεότυπο είναι εκείνο που κερδίζει. Τα στερεότυπα είναι τα
δεκανίκια μας. Με αυτά ζούμε ησύχως, ηπίως και ακινδύνως.

Κι όμως, οι ψυχικά άρρωστοι, όπως πιστοποιείται από τα πλέον αξιόπιστα
ερευνητικά δεδομένα, δεν είναι πιο επικίνδυνοι από ό,τι ο ευρύτερος πληθυσμός.
Τα σπάνια εγκλήματά τους όμως αποκτούν μια τεράστια ορατότητα και
θεαματικότητα που τα καθιστούν θελκτικά προϊόντα για τα media.

Μια καλή είδηση δεν είναι ποτέ είδηση. Μια καλή είδηση με πρωταγωνιστή ένα
ψυχικά άρρωστο άτομο, δεν θα θέλξει στον ίδιο βαθμό όσο θα θέλξει η βία και η
καταστροφή που ίσως προξενήσει. Κι όμως, η αλήθεια είναι ότι τα ψυχικά άρρωστα
άτομα συχνά μάς καταπλήσσουν με τη δύναμη της φαντασίας και της δημιουργικής
τους έμπνευσης.

Τελευταίο παράδειγμα που είχα την τύχη μαζί με πολλούς άλλους να
παρακολουθήσω, ήταν η ταινία «People say I’m crazy» («Οι άνθρωποι με λένε
τρελό»), που προβλήθηκε στο «Αττικόν» στο πλαίσιο του 10ου Φεστιβάλ
Κινηματογράφου της Αθήνας «Νύχτες Πρεμιέρας». Ήταν μια πρωτοβουλία του
Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής στο πλαίσιο του
προγράμματος κατά του στίγματος των ψυχικών διαταραχών. Μία ταινία
σκηνοθετημένη από ένα άτομο που έχει σχιζοφρένεια και που δεν δίστασε να
αποκαλύψει και να καταγράψει τη δική του προσωπική πορεία στον κόσμο της
ψυχικής διαταραχής και της τέχνης. Μια συγκλονιστική αυτοβιογραφική ταινία που
σε φέρνει σε επαφή με την πολύπλοκη πραγματικότητα της ασθένειας «από τα
μέσα».

Ο John Cadigan, ο ψυχικά άρρωστος δημιουργός, κέρδισε το στοίχημα. Μια άλλη
οπτική για τη σχιζοφρένεια, έξω από δαιμονοποιήσεις και εξωραϊσμούς,
αποκαλύπτεται. Μια άλλη οπτική, που μας κάνει να συλλογισθούμε την αλήθεια από
την άλλη μεριά του φεγγαριού:

Ο ψυχικά άρρωστος δεν είναι ένα βίαιο, αλόγιστο, ανίκανο να δημιουργήσει και
να εργαστεί άτομο. Δεν είναι μοιραίο και αναπόφευκτο να υπόκειται παθητικά
στην περιρρέουσα οδύνη της ύπαρξής του. Με την κατάλληλη μέριμνα, την
οικογενειακή και την κοινωνική στήριξη, την ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική
αγωγή, τα άτομα με ψυχική νόσο μπορούν, ναι, μπορούν(!) ακόμα και να
μεγαλουργήσουν.

Όσο για τους λεγόμενους υγιείς, οριοθετημένοι, προστατευμένοι μέσα στο καβούκι
μιας – έτσι και αλλιώς – εύθραυστης φυσιολογικότητας, μόνον θαυμασμό και δέος
μπορούμε να νιώσουμε κάθε φορά που η τρέλα μέσα από τη δημιουργία διαψεύδει
κατηγορηματικά τα στερεότυπα.

Οι συλλογικές περί ψυχικής ασθένειας αναπαραστάσεις είναι ανελέητες. Δεν
διαμορφώνονται επί τη βάσει ενός ορθού λόγου ή μιας αποκτημένης γνώσης. Στον
πυρήνα τους ελλοχεύει το σκοτάδι και ο φόβος.

Δεν είναι ώρα όμως να επινοήσουμε τρόπους υπέρβασης του φόβου; H ίδια η
υπόθεση της ζωής μας θα είναι ο μεγάλος κερδισμένος.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου.