TPITH AΠOΨH Pιάλιτι, κενότητα και λήθη

Μπορεί η τηλεθέαση των ριάλιτι να εμφανίζει πτώση, παραμένουν όμως βασική
προτίμηση των ιθυνόντων των τηλεοπτικών σταθμών. Αλλά αυτό έχει πλέον μικρή
σημασία. Το αξιοπερίεργο είναι, όπως γράφτηκε στα «NEA», ότι γύρω στα 33.500
άτομα έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον για να συμμετάσχουν στη νέα γενιά των
ριάλιτι, ένας αριθμός πολύ υψηλός.

Κρίνοντας από αυτόν τον αριθμό, θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι τα ριάλιτι δεν
είναι απλώς σύμπτωμα της υπάρχουσας παθολογίας του τηλεοπτικού πεδίου, αλλά
κάτι πολύ περισσότερο. Επιβεβαιώνει ότι στις μέρες μας η τηλεόραση αποτελεί το
πεδίο της κοινής μας αναφοράς, τη νέα μας φαντασιακή πλατεία και γειτονιά, που
υποκαθιστά την κοινωνική πραγματικότητα. H τηλεόραση ως το κοινό πεδίο
αναφοράς των ανθρώπων τείνει να συμπεριλάβει πολλές πτυχές της κοινωνίας,
καθώς είναι ένα μέσο που έχει τη δυνατότητα να ξετυλίγεται σε όλη τη διάρκεια
του εικοσιτετραώρου, στο οποίο τηλεοπτικοί αστέρες μοιράζονται τα ερτζιανά με
αθλητές, ενώ επιστήμονες, πολιτικοί, ηθοποιοί και δημοσιογράφοι εμφανίζονται
στις εκπομπές συζητήσεων ασχέτως περιεχομένου και ανταγωνίζονται για τα
ποσοστά τηλεθέασης. Κι όλα ανακυκλώνονται με νέο περιτύλιγμα είτε πρόκειται
για ενημέρωση είτε για ψυχαγωγία.

H κοινή εμπειρία που έχουμε διαμέσου της τηλεόρασης ενθαρρύνει μέλη των πρώην
αποκλεισμένων ομάδων να απαιτήσουν ίσα δικαιώματα και ισότιμη μεταχείριση,
αλλά και απλούς, άσημους ανθρώπους να θέλουν να γίνουν έστω και για δεκαπέντε
λεπτά διάσημοι, για να δικαιώσουν την πρόβλεψη του Άντι Γουόρχολ σαράντα
χρόνια πριν ότι ο καθένας θα γίνει διάσημος στη ζωή του έστω και για δεκαπέντε
λεπτά.

Αυτό όμως μόνο εν μέρει εξηγεί γιατί όλο και περισσότεροι άνθρωποι
δημοσιοποιούν τόσο εύκολα την προσωπική τους ζωή ώστε να γίνουν για δεκαπέντε
λεπτά ή έστω κι ένα μήνα διάσημοι. Σε μεγάλο βαθμό, είναι απόρροια των νέων
συνθηκών της σύγχρονης κοινωνίας, που χαρακτηρίζεται από διευρυμένη
εξατομίκευση, ιδεολογική και πολιτική αποξένωση και εκτεταμένο καταναλωτισμό.
Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι στην «κοινωνία του μοναχικού πλήθους» η εύκολη
δημοσιότητα που προσφέρει η τηλεόραση γοητεύει τους ανθρώπους, ιδιαίτερα τα
νεαρά άτομα, τα οποία, όπως έχει επισημάνει ο δημοσιογράφος Ιγνάσιο Ραμονέ,
«δεν αντιλαμβάνονται αναγκαστικά ότι τελικά πρόκειται για μια απάτη». Γιατί
από τη στιγμή που μαίνεται ο πόλεμος του ανταγωνισμού, το σύστημα των μέσων
επικοινωνίας έχει επειγόντως ανάγκη από διασημότητες. Και οι διασημότητες στην
«εποχή του κενού» έχουν σύντομη διάρκεια ζωής, αν όχι περιορισμένο ορίζοντα
χρήσης. Κι αυτό γιατί, όπως έχει σημειώσει ο κοινωνικός φιλόσοφος Ζιλ
Λιποβετσκί, την εποχή που καμία πολιτική ιδεολογία δεν είναι πια ικανή να
συνεγείρει τα πλήθη, «η μεταμοντέρνα κοινωνία δεν έχει πια είδωλο ούτε ταμπού,
δεν έχει πια ένδοξη εικόνα του εαυτού της, δεν έχει πια κινητήριο ιστορικό
πρόταγμα, στο εξής μάς κυβερνά το κενό, χωρίς τραγικότητα χωρίς προκατάληψη».

H ταυτόχρονη πληροφόρηση που παρέχεται από την τηλεόραση δεν οδηγεί
βραχυπρόθεσμα σε ταυτόσημη συμπεριφορά. Όμως σε μια κοινωνία που οι
περισσότεροι άνθρωποι «ξεχνιούνται» βλέποντας τηλεόραση, μακροπρόθεσμα
τείνουμε να έχουμε μια όλο και περισσότερο κοινή αντίληψη, και αυτό γιατί,
όπως είχε σχολιάσει ο επικοινωνιολόγος Νιλ Πόστμαν, η πληροφόρηση που
λαμβάνουμε σπάνια μάς παρωθεί να δραστηριοποιηθούμε, να αναδιατάξουμε τις
ημέρες μας ή τις εβδομάδες μας. Σε μια εποχή όπου το καινούργιο τείνει να
γίνει τετριμμένο, όπου ο σύγχρονος διάσημος χάνεται γρήγορα στην ασημαντότητά
του, σταδιακά οδηγούμαστε από την «κοινωνία του θεάματος» στην «κοινωνία της
λήθης», όπως είχε επισημάνει ο Κορνήλιος Καστοριάδης. Για να συμπληρώσει ο
Πόστμαν, «ο σύγχρονος άνθρωπος έχει γίνει αδιάφορος στην Ιστορία, γιατί η
Ιστορία έχει καταστεί άχρηστη γι’ αυτόν».

Ενδεχομένως, στην κοινωνία της λήθης και της τηλεόρασης είμαστε όλοι
μικροσχολιαστές, μικροπαρουσιαστές και εν τέλει μικροδιασκεδαστές. Δεν μας
αρκεί να εκφέρουμε τα σχόλιά μας μόνον στα καφενεία ή στις παρέες, αλλά
επιζητούμε να ακουστούμε στο ραδιόφωνο, κι αν μπορέσουμε ακόμη καλύτερα να
φανούμε στην τηλεόραση. Δεν μας ενδιαφέρει το τι λέμε, απλώς να φαινόμαστε ότι
κάτι λέμε. Όσο, λοιπόν, τα ριάλιτι ακόμη κρατούν, αποτελούν έναν καλό αγωγό
για να ικανοποιήσει τις ανάγκες του κοινωνικού μας κενού και να διεγείρει τον
ναρκισσισμό μας.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.