Tο «μυστικό» της 3ης Σεπτέμβρη

«Το πορτοφόλι μου… Πού είναι το πορτοφόλι μου;», είπε ο Ανδρέας
Παπανδρέου ψάχνοντας εναγωνίως τις τσέπες του μέσα στο αυτοκίνητο που μόλις
τον είχε παραλάβει από το αεροδρόμιο του Ελληνικού, στην ιστορική επάνοδό του
στην Ελλάδα στις 16 Αυγούστου του 1974.

Στο Καστρί. Λίγες ώρες μετά την άφιξη του Ανδρέα στην Ελλάδα εκδηλώθηκαν οι πρώτες διαφωνίες ανάμεσα σε στελέχη του ΠΑΚ εσωτερικού και του ΠΑΚ εξωτερικού γύρω από την ιδεολογικοπολιτική φυσιογνωμία του κόμματος, ακόμα και του τίτλου του

Λίγο πριν, το πλήθος είχε πέσει πάνω του με εκδηλώσεις λατρείας γιορτάζοντας
την επιστροφή του αρχηγού του ΠΑΚ – Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα – και
πάνω στην αναμπουμπούλα το πορτοφόλι είχε χαθεί.

Ο παλιός οδηγός του Γεωργίου Παπανδρέου, ο Γεράσιμος Παπαχρήστος, του είπε:
«Να φύγουμε για το Καστρί, Πρόεδρε, περιμένει κι άλλος κόσμος εκεί για να σε
υποδεχθεί». Έτσι, ο Ανδρέας Παπανδρέου «ανηφόρισε» για το ιστορικό σπίτι στα
βόρεια προάστια, έχοντας πλάι του τον Γιάννη Χαραλαμπόπουλο, αρχηγό τότε του
ΠΑΚ εσωτερικού, με τον οποίο είχαν πολλά να πουν.

Όταν έφτασε στο Καστρί τον περίμενε μία ευχάριστη έκπληξη. Δεν ήταν μόνον ο
κόσμος που είχε συγκεντρωθεί για να τον υποδεχθεί, αλλά και ότι κάποιος που
είχε βρει το πορτοφόλι στο Ελληνικό είχε τρέξει, είχε φτάσει στο Καστρί πρώτος
και το παρέδωσε στον ιδιοκτήτη του.

Μαζί με Χαραλαμπόπουλο. H οικογένεια Παπανδρέου μπήκε στο σπίτι που
ήταν έρημο από το ’68, όταν είχε πεθάνει ο Γεώργιος Παπανδρέου, και το βρήκε
σε κακά χάλια. Ο κόσμος απέξω συνέχισε να φωνάζει. Ο ιδρυτής του ΠΑΚ βγήκε στο
μπαλκόνι και κάποια στιγμή φώναξε και τον Γιάννη Χαραλαμπόπουλο για να υψώσουν
και οι δύο μαζί το χέρι τους σαν γροθιά, δείχνοντας έτσι ότι το Κίνημα που
σκόπευε να δημιουργήσει θα στηριζόταν κυρίως σε όσους αντιστάθηκαν στη χούντα.

Αμέσως μετά ήρθαν αντιμέτωποι με την πρώτη δυσκολία. Καμία συζήτηση δεν
μπορούσε να γίνει στο σπίτι, οπότε αναγκάσθηκαν όλοι (της οικογένειας
Παπανδρέου) να διανυκτερεύσουν στο παρακείμενο ξενοδοχείο «Καστρί» (στο
σημερινό κτίριο της Αγροτική Τράπεζας).

Το ίδιο βράδυ ήρθε και η δεύτερη δυσκολία που, απ’ ό,τι θα αποδεικνυόταν στη
συνέχεια με τη σύνταξη της ιδρυτικής διακήρυξης του ΠΑΣΟΚ, ήταν και η πιο σημαντική…

Πρώτη διαφωνία. Παρά το άριστο κλίμα στο τραπέζι του εστιατορίου του
ξενοδοχείου ανάμεσα στο ζεύγος Παπανδρέου και στο ζεύγος Χαραλαμπόπουλου,
διεφάνη μία διαφωνία που υπήρχε ανάμεσα σε στελέχη του ΠΑΚ εσωτερικού και του
ΠΑΚ εξωτερικού.

Ο προβληματισμός εκείνης της βραδιάς με τις ζυμώσεις που ακολούθησαν εν όψει
της Διακήρυξης της 3ης Σεπτέμβρη οδήγησε τελικώς στη διχογνωμία γύρω από την
ιδεολογικοπολιτική φυσιογνωμία του κόμματος, ακόμα και του τίτλου του. Δηλαδή
θα ονομαζόταν Πανελλήνιο Δημοκρατικό Κίνημα ή Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό
Δημοκρατικό Κίνημα ή… σκέτο Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα.

Εβδομάδες αντιπαράθεσης.

Οι δύο εβδομάδες που μεσολάβησαν από την άφιξη του Ανδρέα Παπανδρέου στην
Ελλάδα μέχρι και την ιδρυτική διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ στις 3 Σεπτέμβρη στο
ξενοδοχείο «Κινγκ Πάλλας» (κατά σύμπτωση στεγάζει επίσης σήμερα τα κεντρικά
γραφεία της Αγροτικής Τράπεζας) ήταν πλούσιες σε ιδεολογικοπολιτικές
αντιπαραθέσεις, προβληματισμούς και προτάσεις.

Όσο κι αν ακούγεται παράξενο, μετά τις αποφάσεις που είχε λάβει νωρίτερα το
ΠΑΚ στην Ελβετία για τη μετεξέλιξή του σε κοινοβουλευτικό κόμμα, πέραν από το
Καστρί – τον κήπο του και το διπλανό ξενοδοχείο – η «ιστορία» της γέννησης του
ΠΑΣΟΚ γράφτηκε σε πολλά σπίτια της πρωτεύουσας, αλλά το παρασκήνιο γράφτηκε σ’
ένα τρίγωνο, στην καρδιά της Αθήνας…

Στη μία κορυφή βρισκόταν το γραφείο του… μουσικού συλλόγου Παναρμόνια στην
οδό Θεμιστοκλέους στα Εξάρχεια που πρόσφερε κάλυψη σε μία σειρά νεαρών τότε
αντιστασιακών όπως ο Θανάσης Τσούρας, ο Κώστας Λαλιώτης, ο Νίκος Μιχαλόπουλος
και ο Τάκης Παπαγεωργόπουλος.

Στη άλλη κορυφή βρισκόταν το ιστορικό γραφείο του εκδοτικού Οίκου «Νέα Σύνορα»
της οδού Θεάτρου 5 στην παλιά αγορά που ανήκε τότε στους κ.κ. Αντώνη Λιβάνη,
Γιάννη Χαραλαμπόπουλο και Γιάννη Καψή και ο οποίος είχε ιδρυθεί επί χούντας με
εταιρικό που είχε καταρτίσει ο Παναγιώτης Κρητικός (σ.σ.: το γραφείο βρισκόταν
στην οδό Πειραιώς 1) για να υπάρχει ένας νομιμοποιημένος τόπος συνάντησης των
αντιστασιακών.

Και στην τρίτη κορυφή, στο… δίπορτο Σόλωνος 100 και 102, όπου ήταν τα
γραφεία δύο δικηγόρων και αντιστασιακών, του Λευτέρη Βερυβάκη και του Γιάννη
Σκουλαρίκη και όπου γινόντουσαν και εκεί επίμαχες συναντήσεις για το πόσο…
δημοκρατικό ή… σοσιαλιστικό θα γινόταν το ΠΑΣΟΚ.

Ακόμη και την παραμονή της 3ης Σεπτέμβρη γίνονταν προσπάθειες για να συγκεντρωθούν κορυφαία στελέχη στο «Κινγκ Πάλλας» καθώς ορισμένοι αντιστασιακοί είχαν ενστάσεις για τον «τριτοδρομικό σοσιαλισμό»

Με μεγάλο ή μικρό ρόλο. Οι συζητήσεις έδιναν και έπαιρναν. Εντός και
εκτός γραφείων, εντός και εκτός των ”τειχών” του Καστρίου, εντός και εκτός
της χώρας, λέγονταν πολλά. Και συνέβαλαν πολλοί, ανεξαρτήτως αν συμφωνούσαν ή
διαφωνούσαν με τον Ανδρέα Παπανδρέου, και ανεξαρτήτως αν συνέβαλαν άμεσα ή
έστειλαν ακόμη και από το εξωτερικό μηνύματα: Ακης Τσοχατζόπουλος, Κώστας
Λαλιώτης, Θανάσης Τσούρας, Νίκος Μιχαλόπουλος, Γιάννης Αλευράς, Αντώνης
Λιβάνης, Γιάννης Χαραλαμπόπουλος, Κώστας Σημίτης, Απόστολος Κακλαμάνης, Μελίνα
Μερκούρη, Σύλβα Ακρίτα, Γιάννης Τσεκούρας, Βάσω Παπανδρέου, Δημήτρης
Λιβιεράτος, Λευτέρης Βερυβάκης, Στάθης Γιώτας, Γιώργος Κείσονας, Γιάννης
Καψής, Γιώργος Καράτσης, Σωτήρης Κωστόπουλος, Θεόδωρος Αγγελόπουλος, Νίκος
Βγενόπουλος, Κώστας Ανδρουτσόπουλος, Αγγέλα Κοκκόλα, Αντώνης Τρίτσης,
Παναγιώτης Κρητικός, Αντώνης Δροσογιάννης, Κώστας Τσίμας, Ξενοφών
Πελοποννήσιος, Σήφης Βαλυράκης, Μένιος Κουτσόγιωργας, Πέτρος Λάμπρου, Μιχάλης
Ράπτης, Γιώργος A. Παπανδρέου, Γιάννης Σκουλαρίκης, Δαμιανός Βασιλειάδης,
Πάνος Βουρνάς, Δημήτρης Μαρούδας, Γιώργος Παπαγιαννόπουλος, Χρήστος
Στριμμένος, Κίμων Κουλούρης, και πολλοί πολλοί άλλοι έπαιξαν μεγάλο ή μικρό
ρόλο…

Πρέσινγκ από Λιβάνη. Ακόμη και την παραμονή της 3ης Σεπτέμβρη ο Αντώνης
Λιβάνης κυνηγούσε κορυφαία στελέχη για να είναι στον «Κινγκ Πάλλας» την
επομένη, λέγοντας συνεχώς ότι «θα με πιάσει η καρδιά μου μέχρι να σας μαζέψω
όλους» – εννοώντας ορισμένους αντιστασιακούς που είχαν ενστάσεις για τον
«τριτοδρομικό σοσιαλισμό».

Κι όμως, ενώ αρκετά στελέχη του ΠΑΚ επέμειναν ότι το Κίνημα πρέπει να
χαρακτηρισθεί σοσιαλιστικό, κυρίως οι κεντρογενείς αντιστασιακοί έδιναν μάχη
να μπει στον τίτλο και η λέξη δημοκρατία

Στις 2 Σεπτέμβρη – πριν η Αγγέλα Κοκκόλα γράψει το τελικό κείμενο – ανέβηκε
στο Καστρί αντιπροσωπεία ανησυχούντων. Ήταν ο Στάθης Γιώτας, ο Γιάννης
Σκουλαρίκης, ο Κώστας Ανδρουτσόπουλος, ο Παναγιώτης Κρητικός και «αρχηγός»
τους ο Λευτέρης Βερυβάκης, ιστορικό πρόσωπο όχι μόνον γιατί κάθησε έξι από τα
επτά χρόνια της χούντας στη φυλακή (κυρίως ως συνεργάτης του Αλέκου
Παναγούλη), αλλά γιατί προδικτατορικά τον είχε τοποθετήσει ο Ανδρέας
Παπανδρέου γενικό γραμματέα του Κεντρικού Συμβουλίου των Δημοκρατικών
Συνδέσμων που είχε δημιουργήσει.

Τους έπεισε. Ο Ανδρέας Παπανδρέου τους άκουσε με προσοχή. «Εφόσον λέμε
σοσιαλιστικό κίνημα, αυτό προϋποθέτει τη δημοκρατία. Δεν χρειάζεται να μπει το
“δημοκρατικό” στον τίτλο, αφού δεν νοείται σοσιαλισμός χωρίς δημοκρατία.
Έπειτα, όταν λέμε τρίτο δρόμο εννοούμε τον ελληνικό δρόμο για τον σοσιαλισμό.
Για την ΕΟΚ που έχετε ενστάσεις γιατί λέμε όχι, σας θυμίζω ότι η ΕΟΚ δεν είναι
η Ευρώπη των λαών και ότι χρειάζεται μακροπρόθεσμος αγώνας για να αλλάξει. Όσο
για τα απελευθερωτικά κινήματα – κάνετε λόγο γι’ αυτό της Αγκόλα – ναι, τα
υποστηρίζουμε. Κι εμείς απελευθερωτικό κίνημα είμαστε σε μία χώρα όπου
αμερικανικά τανκς κατέβηκαν στους δρόμους. Αλλά όλα αυτά, σύντροφοι, τα
συζητάμε πρώτα απ’ όλους με εσάς που δώσατε το αίμα σας κατά της δικτατορίας.
Θα έχουμε όλο τον καιρό…».

Οι συνομιλητές του Ανδρέα Παπανδρέου περίπου μεταπείσθηκαν – χωρίς να πεισθούν
απολύτως – και την άλλη ημέρα ήταν οι πάντες (εκτός από τον Γιάννη Αλευρά που
ήθελε να δείξει τη διαφωνία του) στο «Κινγκ Πάλλας». Τα «μυστικό» της
Διακήρυξης της 3ης Σεπτέμβρη έμεινε για πολλά χρόνια… επτασφράγιστο.

Αν και αρκετά αργότερα, ο Ανδρέας Παπανδρέου σε συνέντευξή του στα «NEA»
(Δευτέρα 6 Σεπτεμβρίου του ’82) επεσήμανε ότι εκείνο το σύνθημα «στις 18
σοσιαλισμός» που φωνάχτηκε το ’74 στο Σύνταγμα και στο οποίο είχαν αντιταχθεί
αρκετοί αντιστασιακοί κεντρογενείς δεν ήταν και ό,τι το πιο αποτελεσματικό για
τις εκλογές, στις οποίες το ΠΑΣΟΚ έλαβε 13%.