TPITH AΠOΨH H χαμένη ευκαιρία

Πριν από τους Ολυμπιακούς Αγώνες, οι Έλληνες ζούσαμε σε μια εσωστρεφή
κοινωνία. H ερμηνεία του διεθνούς περιβάλλοντος και της θέσης μας μέσα σε αυτό
γινόταν μέσα από βαθιά ριζωμένα στερεότυπα. H πεποίθηση σε μία ιδιαιτερότητα
που μας διακρίνει από την υπόλοιπη ανθρωπότητα και μας προορίζει για ένα υψηλό
πεπρωμένο συνδυαζόταν με μια αδυναμία να σταθμίσουμε την πραγματική μας
κατάσταση και μας οδηγούσε σε μια συλλογική αυτοϋποτίμηση. Όπως συμβαίνει
συνήθως, η επιθυμία για έναν στεγανό αυτοπροσδιορισμό κατέληγε στην παραδοχή
ενός ταπεινωτικού ετεροπροσδιορισμού, που τρέφεται από θεωρίες εξάρτησης και
συνωμοσίας.

H πρόοδος που επιτέλεσε η χώρα κατά την οκταετία Σημίτη θα μπορούσε να
συντελέσει σε μια αναθεώρηση της εθνικής μανιοκαταθλιπτικής ιδεολογίας. Στον
ορίζοντα, όμως, της τελευταίας περιόδου αυτής της διακυβέρνησης βρέθηκε η
διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο σημαντικός αυτός στόχος, υπό το ελληνικό
πρίσμα, χαρακτηριζόταν εξαρχής από μια εγγενή αντιφατικότητα. Αφενός είχε τα
χαρακτηριστικά μιας παγκόσμιας εκδήλωσης, με ανελαστικές νόρμες, πέρα από κάθε
τοπικό προσδιορισμό. Αφετέρου περιείχε το ιδεολογικό αίτημα μιας αξιακής
επιστροφής, που συγκροτεί ένα μέρος του εθνικού μας φαντασιακού.

Τελικά οι Αγώνες πέτυχαν με τον μόνο τρόπο με τον οποίο θα μπορούσαν να
πετύχουν: με τη συμμόρφωσή μας στις διεθνείς προδιαγραφές τους, που απέχουν
έτη φωτός από το αρχαίο αθάνατο ελληνικό πνεύμα. Το γεγονός αυτό θα μπορούσε
να τύχει μιας θετικής αποτίμησης. Να εμπεδώσει την πεποίθηση ότι η χώρα ανήκει
στον προηγμένο κόσμο, που δεν είναι ο καλύτερος δυνατός, αλλά ο καλύτερος
σύγχρονος κόσμος. Να μας προσδώσει μια νηφάλια αυτοπεποίθηση.

Πετύχαμε έναν δύσκολο στόχο και αξίζουμε τον διεθνή έπαινο. Όμως εδώ ξεκινά
μια ιστορία παρεξηγήσεων. Θεωρούμε ότι αποδείξαμε στην ανθρωπότητα τι μπορούν
να καταφέρουν οι Έλληνες. Αλλά η ανθρωπότητα δεν είχε θέσει κανένα τέτοιο
ερώτημα. Στην πραγματικότητα αποδείξαμε στους εαυτούς μας ότι είμαστε ικανοί
για έργα για τα οποία οι ίδιοι αμφιβάλλαμε. Σε μεγάλο βαθμό, αυτή μας την
εσωτερική αμφιβολία την προβάλλαμε στους άλλους. Αντιμετωπίσαμε τις
επιφυλάξεις που διατυπώνονται κατά πάγιο, και συχνά κακοπροαίρετο, τρόπο για
κάθε διοργανώτρια χώρα πριν από την τέλεση των Αγώνων με μια χαρακτηριστική
εθνική συμπλεγματικότητα. Μετά την επιτυχία απολαμβάνουμε τις ευχαριστίες των
ξένων, αλλά περισσότερο μας ηδονίζει, χωρίς ωστόσο και να μας κατευνάζει, η
«συγγνώμη» τους. Όπως επισήμανε ο Διονύσης Σαββόπουλος, η στάση ορισμένων
ξένων που αναθεώρησαν την αρχική τους εκτίμηση και παραδέχθηκαν την επιτυχία
της διοργανώτριας χώρας είναι ενδεικτική της δικής τους αυτοπεποίθησης. H δική
μας εμμονή στην πικρία για την αδικία που υποστήκαμε είναι ενδεικτική της
συνεχιζόμενης έλλειψης της δικής μας αυτοπεποίθησης.

H διάθεσή μας αυτή εντάσσεται στην ίδια ιστορία παρεξηγήσεων. H επιτυχής
διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων δεν θα μπορούσε παρά να επιβεβαιώσει τη
δυναμική παρουσία της χώρας μέσα στο παγκόσμιο περιβάλλον. Δεν θα μπορούσε
όμως να «ελληνοποιήσει» τη διεθνή αυτή εκδήλωση. Πολύ περισσότερο, δεν θα
μπορούσε να είναι μια ευκαιρία για να αποδειχθεί η υπεροχή του οικοδεσπότη
απέναντι στον φιλοξενούμενο. Μια τέτοια επιδίωξη δεν χαρακτηρίζει άλλωστε έναν
καλό οικοδεσπότη. Και πρέπει να παραδεχθούμε ότι, μέσα στους αθλητικούς
χώρους, δεν υπήρξαμε πάντοτε καλοί οικοδεσπότες.

Όμως, η δίψα για εθνική επιβεβαίωση μας οδήγησε σε ένα σαθρό αμάλγαμα. Στο
μυαλό μας, η άψογη διοργάνωση έπρεπε να συνδυάζεται με την αγωνιστική
επικράτηση, ως δύο αναπόσπαστες μεταξύ τους όψεις της διεθνούς κατάδειξης του
εθνικού μας μεγαλείου. Την υπερφίαλη αυτή αξίωση την πληρώσαμε με το σκάνδαλο
του εγχώριου ντόπινγκ και των γελοιοτήτων που το πλαισίωσαν. Και είναι
δυστυχώς πρόδηλη η αδυναμία μιας μεγάλης μερίδας της ελληνικής κοινής γνώμης
να αποτιμήσει μία προφανή κατάσταση χωρίς να φενακίζεται ξανά με τις
προσφιλείς μας θεωρίες της εξωγενούς συνωμοσίας.

Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, οι Ολυμπιακοί Αγώνες μάς αφήνουν στο ίδιο ιδεολογικό
σημείο στο οποίο τους παραλάβαμε. Με μια αίσθηση εθνικής μοναξιάς και
ακατανοησίας προς τον κόσμο με τον οποίο συναντηθήκαμε και στον οποίο
ανήκουμε. Επιμένουμε να μην κοιτάζουμε τον εαυτό μας με ήρεμο βλέμμα στον
καθρέφτη της διεθνούς πραγματικότητας. Εξακολουθούμε να ατενίζουμε το
παραμορφωμένο είδωλο που μάς προβάλλει ένα υπερτροφικό εθνικό υπερεγώ.
Φαίνεται πως χάσαμε την ευκαιρία να μετακινήσουμε το πρίσμα υπό το οποίο
βλέπουμε τον εαυτό μας και τον κόσμο. Και είναι κρίμα, γιατί η εικόνα που θα
βλέπαμε θα μας βοηθούσε να επανεκτιμήσουμε τις αξιώσεις μας και να εκτιμήσουμε
τις δυνατότητές μας, με αισιοδοξία και ρεαλισμό.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός είναι επίκουρος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής
στο Πανεπιστήμιο Κρήτης