Tα ζώα «μιλούν» με χρώματα

Τα ζώα χρησιμοποιούν τα χρώματα για να πείσουν ή να αποτρέψουν. Για να
συναθροίζονται με άλλα είδη ή να απολαμβάνουν την ησυχία τους. Για να
επιδεικνύουν τα προσόντα τους ώστε να ζευγαρώνουν ή να προειδοποιούν ότι
αποτελούν θανάσιμο αντίπαλο στην περίπτωση που κινδυνεύουν. Τη σημασία που
έχουν τα χρώματα στο ζωικό βασίλειο οι επιστήμονες έχουν αρχίσει να την
κατανοούν μόνο τα τελευταία χρόνια.

Ειδικοί αναλύουν τη φυσική και τη χημεία που χαρακτηρίζουν τη δομή ορισμένων
εκ των πιο συναρπαστικών χρωμάτων που υπάρχουν σε ζώα και ανασκευάζουν
προηγούμενες υποθέσεις για το πώς δημιουργούνται οι πανέμορφες αποχρώσεις.

Ανακαλούν θεωρίες. Σε μια μελέτη που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στην
«Επιθεώρηση Πειραματικής Βιολογίας» («The Journal of Experimental Biology») ο
δρ Ρίτσαρντ Ο’ Πραμ από το Πανεπιστήμιο Γέιλ και ο δρ Ροδόλφο X. Τόρες από το
Πανεπιστήμιο του Κάνσας ανατρέπουν την υπόθεση που επικρατούσε για σχεδόν έναν
αιώνα ότι δηλαδή η σάρκα του μανδρίλλου (είδος μπαμπουίνου) και το φτέρωμα της
μπλε κίσσας εμφανίζονται μπλε εξαιτίας του φαινομένου της σκέδασης που δίνει
και στον ουρανό το ίδιο χρώμα.

Οι δύο ειδικοί διαπίστωσαν ότι η δομή του δέρματος του μανδρίλλου και οι ίνες
του φτερώματος της κίσσας ενισχύουν παρά διαχέουν το μπλε μήκος κύματος του
φωτός. Μερικοί ερευνητές προσπαθούν να ανιχνεύσουν τους μηχανισμούς που
χαρίζουν βαθύ κόκκινο χρώμα σε ορισμένα πουλιά όπως ο καρδινάλιος (λοφιοφόρος)
ή το κοκκκινόφτερο κοτσύφι, ή τους μηχανισμούς που επιτρέπουν μεταβαλλόμενους
χρωματισμούς σε κάποιους σπίνους που τη μια εποχή το φτέρωμά τους είναι
κόκκινο και την άλλη κιτρινωπό.

Χρώμα υπό… γωνία. Άλλοι επιστήμονες αναδιφούν τη δομική βάση των
ιριδιζουσών αποχρώσεων που κάνουν κάποια πλάσματα όπως το πουλί κολιμπρί ή ο
σκαραβαίος να φεγγοβολούν μεταλλικό πορφυρό χρώμα όταν παρατηρούνται υπό μια
γωνία και πράσινο ή μαύρο χρώμα όταν παρατηρούνται υπό άλλη γωνία.

Κάποιοι άλλοι ακόμη μελετούν την παντελή απουσία χρώματος, όπως συμβαίνει με
κάποια πλάσματα που ζουν στα βάθη των ωκεανών και τα οποία είναι διάφανα ακόμη
και αν διαθέτουν στομάχι που χωνεύει την τροφή τους. Ορισμένοι ερευνητές
βρίσκουν ανεπαίσθητους συσχετισμούς ανάμεσα στο φως που καταυγάζει ένα ζώο σε
κάποια συγκεκριμένη στιγμή και στο χρώμα που είναι μονίμως ενδεδυμένο.

Σε πυκνά δάση. Αρκετά από τα πιο φανταχτερά τροπικά πουλιά ζουν στα
απώτερα φυλλώματα των δέντρων όπου λούζονται στο άπλετο φάσμα του φωτός.
Επιστήμονες, αντίθετα απ’ ό,τι πιστευόταν παλιότερα, έχουν διαπιστώσει ότι
αρκετά από τα πλάσματα με τις πιο έντονες αποχρώσεις του μπλε στη φύση ζουν
στα πυκνά δάση παρά σε ανοικτούς χώρους. Το μυστικό πάντως που έχει αρχίσει να
ξετυλίγεται στους ειδικούς είναι ότι τα ζώα και τα πουλιά λόγω του δέρματος ή
του φτερώματός τους μπορούν και παρουσιάζουν μια ιδιόμορφη όσο και εντυπωσιακή
παλέτα χρωμάτων, την οποία αντιλαμβάνονται μεταξύ τους και τη χρησιμοποιούν
στην κοινωνική τους συμπεριφορά.

H «αόρατη» παλέτα που βλέπουν τα πουλιά

H σιαλία (χιονοπούλι) χρωστά το μπλε χρώμα στα μήκη φωτός που ανακλώνται από τις φυσαλίδες που παγιδεύονται στα φτερά

Οι επιστήμονες προσπαθούν να κατανοήσουν τον πλούτο της χρωματικής
αντίληψης των πουλιών, εξετάζοντας την πυκνότητα και την ποικιλομορφία των
κωνίων τους. Τα κωνία είναι αισθητήρια κύτταρα της όρασης που βρίσκονται στον
αμφιβληστροειδή χιτώνα. Οι άνθρωποι έχουν τρεις τύπους κωνίων. Έναν που είναι
ευαίσθητος στο κόκκινο τμήμα του φάσματος του φωτός, άλλον που είναι
ευαίσθητος στο πράσινο και άλλον στο μπλε. Όλα αυτά συνιστούν αυτό που
ονομάζουμε τριχρωματική όραση. Τα πουλιά όμως έχουν τέσσερις τύπους κωνίων που
είναι συντονισμένα στο υπέρυθρο φως, γεγονός που σημαίνει ότι όχι μόνο μπορούν
να δουν πράγματα στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα που είναι αόρατο για εμάς αλλά
επίσης και ότι ο συνολικός συνδυασμός χρωμάτων που μπορούν να δουν είναι
μεγαλύτερος από τον δικό μας. Επιπλέον, η πυκνότητα των κωνίων στα μάτια των
πουλιών είναι πέντε φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη των ανθρώπινων.

H βεντάλια των δομικών χρωμάτων

Το κόκκινο χρώμα του καρδιναλίου προέρχεται από μια καροτινοειδή χρωστική ουσία η οποία σχετίζεται με τη διατροφή του

Ορισμένοι επιστήμονες διερευνούν μια δομική κατηγορία χρωμάτων της
φύσης, που είναι αποτέλεσμα της κύρτωσης του δέρματος των ζώων, το οποίο
αντικαθρεφτίζει και αντανακλά τα κύματα φωτός ώστε να δημιουργήσει στο τέλος
ένα λαμπερό αποτέλεσμα. H ιριδίζουσα απόχρωση που προβάλλει από τον λαιμό ενός
σπίνου ή τα χρώματα του ουρανίου τόξου που αντικατοπτρίζει το σώμα μιας
πέστροφας, αποτελούν έναν τύπο δομικού χρώματος που προκαλείται από την
επονομαζόμενη συνεκτική σκέδαση. H μοριακή αρχιτεκτονική φτερών και φολίδων
είναι οργανωμένη με κρυσταλλικό τρόπο ώστε να διασπάται το εισερχόμενο φως του
ηλίου σε μια βεντάλια χρωμάτων από την οποία το μάτι «διαλέγει και παίρνει»
ανάλογα με τη γωνία που παρατηρεί το ζώο.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης – Εύη Ελευθεριάδου