TPITH AΠOΨH Tο τέλος… της κινητικότητας!

Πριν από περίπου 20 χρόνια, την ακαδημαϊκή χρονιά 1981-82, σύμφωνα με τις
αντιλήψεις της συντριπτικής πλειοψηφίας των φοιτητών/τριών που απάντησαν στην
ερώτηση «νομίζετε ότι στη σημερινή ελληνική κοινωνία τα άτομα έχουν τη
δυνατότητα να μεταπηδούν σε μια κοινωνική τάξη ανώτερη από αυτή στην οποία
βρίσκονται οι γονείς τους;» η καταφατική απάντηση συγκέντρωσε συνολικά το
95% των φοιτητών/τριών.

Διαπιστώθηκε μάλιστα ότι δεν υπήρχε στην απάντηση αυτή σχέση ανάμεσα στην
κοινωνική προέλευση των φοιτητών και στην αντίληψή τους για τις πιθανότητες
κοινωνικής ανόδου.

Στην ίδια έρευνα, η οποία διεξήχθη την περίοδο εκείνη από την πανεπιστημιακό
Ιωάννα Λαμπίρη – Δημάκη (που έφυγε από κοντά μας πρόσφατα), τονίζεται κι ένα
άλλο εξ ίσου σημαντικό εύρημα. Στην ερώτηση «με ποιους τρόπους
επιτυγχάνεται η κοινωνική άνοδος στη σημερινή ελληνική κοινωνία;» φοιτητές
και φοιτήτριες θεωρούσαν την περίοδο αυτή τη μόρφωση κύριο μέσο κοινωνικής
ανόδου, εννοώντας βέβαια ότι οι πανεπιστημιακές σπουδές, ειδικότερα, συντελούν
στην κοινωνική άνοδο.

Πρόκειται, βέβαια, για πεποίθηση που «χρώσταγε» τα οικοδομικά υλικά του
σχηματισμού της σε εκείνη την περίοδο (και ακόμη προγενέστερα) στην οποία,
πράγματι, η εκπαίδευση διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στην ένταξη εκατοντάδων
χιλιάδων νέων από όλα τα κοινωνικά στρώματα στις πολλαπλές νέες θέσεις
εργασίας που «αναφύονταν» κατά χιλιάδες.

Γιατί ως γνωστόν στη χώρα μας, στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι και
τις αρχές περίπου της δεκαετίας του ’80, η αναδιάρθρωση της ελληνικής
οικονομίας, το «άνοιγμα» του δημόσιου τομέα και η διόγκωση του τριτογενούς
τομέα, των υπηρεσιών κ.λπ., έδωσαν την ευκαιρία στον εκπαιδευτικό μηχανισμό να
διαδραματίσει κυριαρχικό ρόλο στην ένταξη χιλιάδων νέων, παιδιών εργατών και
φτωχών αγροτών, της βασανισμένης ελληνικής υπαίθρου, στις νέες θέσεις του
καταμερισμού εργασίας. Οι πανεπιστημιακοί τίτλοι και τα διπλώματα αποκτούν την
ίδια περίοδο τη λειτουργία που είχαν παλαιότερα οι «τίτλοι ευγενείας» για την
κατάληψη μιας ευνοημένης επαγγελματικής θέσης και φυσικά μαγνητίζουν,
ιδιαίτερα, εκείνα τα τμήματα του πληθυσμού που προσπαθούν να «σπρώξουν» τα
παιδιά τους – μέσω της εκπαίδευσης – στην «άλλη» πλευρά του λόφου, εκεί όπου
απουσιάζει η χειρωνακτική εργασία, η ανασφάλεια και τα χαμηλά εισοδήματα.

H εκπαίδευση για τους φτωχούς και μεσαίους αγρότες της εποχής ήταν μια
επένδυση για τα παιδιά τους προστατευμένη από τον πληθωρισμό που φλόγιζε την
ελπίδα να τα δουν να περάσουν στην άλλη όχθη, στα μεσαία και ανώτερα στρώματα.
«Να φύγει», «να σπουδάσει», «να γίνει δάσκαλος, γιατρός, καθηγητής, δημόσιος
υπάλληλος», «χορτάρι να βοσκήσω, αλλά να σπουδάσει». H ιδεολογία της
κοινωνικής ανόδου αποκτά αυτή την περίοδο μια άνευ προηγουμένου εμβέλεια.

Είκοσι χρόνια αργότερα, σήμερα, τα πράγματα έχουν αλλάξει σημαντικά. Μιλάμε
για ανατροπή στις καταστάσεις και στις πεποιθήσεις. Το «κλειδί του
παραδείσου», το Πανεπιστήμιο, που την προηγούμενη περίοδο πρόβαλε σαν το
σκαλοπάτι που έπρεπε ν’ ανέβουν τα παιδιά των λαϊκών οικογενειών για να
«αποκατασταθούν – εξασφαλιστούν», δεν υπάρχει πια. Τα πτυχία έχουν χάσει την
αποτελεσματικότητα που είχαν στο παρελθόν ως μέσα επαγγελματικής προώθησης,
καθώς η ολοένα και αυξανόμενη ανεργία «σαρώνει» όλων των ειδών τους τίτλους,
ιδιαίτερα όταν δεν συνοδεύονται από υψηλή καταγωγή, «δίκτυο σχέσεων –
γνωριμιών» και «κληρονομικά δικαιώματα».

Ακόμη παραπέρα. Σε αντίθεση με το παρελθόν, όχι μόνο το παιδί μιας εργατικής ή
αγροτικής οικογένειας με το πτυχίο της φιλολογίας ή κάποιου Τμήματος του
Παντείου ή της Νομικής δεν έχει εγγυημένη επαγγελματική προοπτική, αλλά και το
παιδί μιας οικογένειας εκπαιδευτικών ή δημοσίων υπαλλήλων ή μικροεμπόρων με το
πτυχίο στο χέρι είναι πιθανόν να έχει καθοδική κοινωνική κινητικότητα, να
βρεθεί, δηλαδή, σε χειρότερη θέση επαγγελματικά, κοινωνικά, οικονομικά από
τους γονείς του οι οποίοι είχαν πετύχει ανοδική κοινωνική τροχιά στην
προηγούμενη γενιά.

Είναι απαραίτητο να σημειώσουμε εδώ ότι αυτή η πραγματικότητα σημαίνει και την
αναίρεση οποιασδήποτε εγγυημένης δυνατότητας ανοδικής κοινωνικής κινητικότητας
μέσα από την πρόσβαση στον εκπαιδευτικό μηχανισμό, γεγονός που οδηγεί στη
σταδιακή διάλυση των παραδοσιακών αντιλήψεων που συγκροτούνταν γύρω από τον
εκπαιδευτικό μηχανισμό.

Ακυρώνεται έτσι ένα ολόκληρο φάσμα κοινωνικών προσδοκιών, συγκροτημένο εδώ
και αρκετές δεκαετίες για τη δυνατότητα εργασιακής απασχόλησης μέσα από την
πρόσβαση στην εκπαίδευση και τα διαπιστευτήριά της.

Οι προσδοκίες, βέβαια, αυτές, ιδιαίτερα από τα μέσα της προηγούμενης
δεκαετίας, δέχθηκαν απανωτά χτυπήματα από την εργασιακή αβεβαιότητα, την
ετεροαπασχόληση, υποαπασχόληση, μισθολογική υποβάθμιση.