Mέμνησο «Kατινέ Παλάς»

Στον Σταμάτη Φασουλή

Συμπληρώθηκαν τη Δευτέρα που μας πέρασε δεκαπέντε χρόνια από τον θάνατο του
Γιάννη Τσαρούχη (έφυγε στις 19 Ιουλίου του 1989). Σε μια πρόσφατη ομιλία του,
ο ζωγράφος Νίκος Στεφάνου μίλησε με τρυφερότητα για το «Κατινέ Παλάς», ένα
κτίριο επί της Καραγεώργη Σερβίας, δίπλα στο μέγαρο «Ελευθερουδάκη» (το
τελευταίο δέσποζε για δεκαετίες στη συμβολή της Καραγεώργη Σερβίας με την
Σταδίου).

Στα μέσα της δεκαετίας του ’50 συγκατοίκησαν, για μακρύ χρονικό διάστημα, στο
«Κατινέ Παλάς» ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Κώστας Ταχτσής και ο ζωγράφος Γιάννης
Μιγάδης. Τα σπαρταριστά περιστατικά και οι συγκρούσεις (όπως έχουν καταγραφεί,
ανάμεσα στους δύο πρώτους τουλάχιστον) και το γεγονός ότι τη διαχειρίστρια του
κτιρίου τής Καραγεώργη Σερβίας την έλεγαν «Κατίνα» στάθηκαν η αιτία να
μετονομαστεί η ομώνυμη οικοδομή σε «Κατινέ Παλάς».

Όποιος είχε συναναστραφεί τον Γιάννη Τσαρούχη αναγνωρίζει πως το «Κατινέ
Παλάς» υπάρχει ως ένα κορυφαίο συμβολικό σημείο της ζωής του. Καλλιτέχνης που
συνδύαζε και εξισορροπούσε το ύποπτο παρελθόν μιας χορεύτριας με την
αγιορείτικη μαρτυρία ή την ξεφωνημένη συνοικιακή «αδελφή» με τους
«Δαιμονισμένους» του Ντοστογιέφσκι, γνώριζε πολύ καλά πως αν κάποιος
μεταβάλλεται, μέσα στον χρόνο, σε μύθο είναι για τους λόγους ακριβώς που τον
μέμφονται ή τον λοιδορούν την ώρα που τους κάνει πράξη. Δύσκολο να συναντήσει
κανείς καλλιτέχνη, όπως ο Τσαρούχης, με καταργημένα στο μυαλό του κάθε είδους
στεγανά, εκτός από ένα: την προκατάληψη να θεωρεί πάντα ύποπτο και ανυπόληπτο
το «από καθέδρας» και σημαντικό το «θύραθεν» ή το περιφρονημένο.

Το άκρως περίεργο με τον Τσαρούχη είναι πως, αν και κατέλυε τον «νόμο» με
λόγια και με έργα, ήταν τόση η πειστικότητα και η πραότητά του ώστε ο
θερμότερος συνήγορός του να γίνεται ο αστός ή ο μικροαστός, εναντίον των
οποίων ουσιαστικά στρεφόταν. Εκκλησιαζόταν με τη σοβαρότητα του βαθιά πιστού,
αν και ο σκεπτικισμός του έκανε τη συνείδησή του βαθιά, επίσης, αναρχική.

Τον θυμάται κανείς περισσότερο να συζητάει, να γράφει (διάβαζε ελάχιστα), σε
περιπάτους, σε ταξίδια, σε εκθέσεις και σε μουσεία και πολύ λιγότερο ή σχεδόν
καθόλου να ζωγραφίζει. Όταν όμως τον σκεφθείς λίγο καλύτερα, καταλαβαίνεις πως
ενώ συμμετείχε σε όλα αυτά, στην πραγματικότητα δεν έκανε τίποτε άλλο παρά να
ζωγραφίζει. Καλύτερα ακόμη: ενώ φαινόταν να περιορίζεται σημαντικά με όλα αυτά
ο χρόνος της ζωγραφικής, γινόταν, όταν προέκυπτε ο χρόνος αυτός, εξαιρετικά
εκρηκτικός. Επειδή ζωγράφιζε με τον τρόπο που ολοκληρώνει κανείς μια
καθημερινή του ανάγκη και όχι με την έννοια πως ζωγραφίζοντας «ιερουργεί»,
χρόνος της ζωγραφικής γινόταν η οποιαδήποτε ώρα της μέρας ή της νύχτας. Αν και
τα τελευταία, ιδιαίτερα, χρόνια φαινόταν τίποτε να μην τον συγκινεί, δούλευε
σαν η συγκίνηση να είχε κατακλύσει την ύπαρξή του ολόκληρη.

Συχνά θα τον έβλεπε κανείς στενοχωρημένο, ποτέ όμως απελπισμένο ή οργισμένο
(ακόμη κι όταν τα προβλήματα υγείας του ήταν μη αντιμετωπίσιμα). Αλλά αν
έδινες «ρέστα» με τη συμπεριφορά του, ήταν ακριβώς γιατί ουδέποτε είχε
στηριχτεί στην επιβολή της ευρείας δημόσιας εικόνας του. Πανικοβαλλόταν σαν να
μην ήταν τίποτε, μπροστά στην κάθε ανάρμοστη συμπεριφορά, ενώ ο ίδιος
αισθανόταν υπόλογος (έτοιμος να δικαιολογηθεί) ακόμη και για τα μαγικά
στοιχεία του χαρακτήρα του.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Λέξη».