Tα όνειρα παραμένουν μυστήριο

Έναν αιώνα μετά την ανάλυσή τους από τον Φρόιντ, τα όνειρα παραμένουν
μυστήριο για τους επιστήμονες και αποτελούν αντικείμενο συνεχούς έρευνας.

Τα όνειρα είναι το μεγάλο μυστήριο της νύχτας και ένα από τα καλά κρυμμένα
μυστικά του εγκεφάλου. Οι αντικειμενικές δυσκολίες που παρουσιάζει η έρευνά
τους, κάνουν ακόμα πιο ελκυστική την αναζήτηση των μυστικών τους από τους
ειδικούς.

Παρ’ όλο που έχουν περάσει 105 χρόνια από την ερμηνεία των ονείρων του
Σίγκμουντ Φρόιντ, η επιστήμη ακόμα παλεύει να απαντήσει τα μεγάλα ερωτήματα:
Τι σημαίνουν τα όνειρα, γιατί τα βλέπουμε, σε τι χρησιμεύουν και τι μας
αποκαλύπτουν για τον εγκέφαλό μας;

Νευρολόγοι και ψυχολόγοι συνεχίζουν την προσπάθεια αποκωδικοποίησης της
εναλλακτικής πραγματικότητας στην οποία μεταφερόμαστε στον ύπνο μας. Μερικοί
ερευνητές μάλιστα πιστεύουν ότι αν βρούμε γιατί ονειρευόμαστε ίσως
ανακαλύψουμε το κλειδί της συνείδησής μας.

Καταγραφή. Οι επιστήμονες δυσκολεύονται στις έρευνές τους, αφού κανείς
δεν μπορεί να δει τα όνειρα ενός ανθρώπου. Έτσι, στα εργαστήρια ύπνου,
περιορίζονται στην καταγραφή όσων τους μεταφέρουν οι εθελοντές που
ονειρεύονται. Πολλές φορές όμως, θυμούνται μόνο τι είδαν στο τελευταίο κομμάτι
του ονείρου και έτσι η περιγραφή δεν είναι ολοκληρωμένη. «Δεν μπορούμε να
προκαλέσουμε συγκεκριμένα όνειρα», εξηγεί στην εφημερίδα «Guardian» ο Γουίλιαμ
Ντόμχοφ, καθηγητής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στη Σάντα
Κρουζ. «Σε πολλές έρευνες, ψιθυρίζουμε στο αυτί του εθελοντή όταν κοιμάται,
τον γαργαλάμε ή τον βάζουμε να ακούει κάτι. Αλλά τα όνειρα είναι αυτόνομα και
δεν επηρεάζονται από τέτοιες παρεμβάσεις».

H φάση REM. H ανάπτυξη της ψυχανάλυσης στα τέλη του 19ου αιώνα
βασίστηκε στο έργο του Φρόιντ για την ερμηνεία των ονείρων. Σύμφωνα με τη
θεωρία του, στα όνειρα πραγματοποιούνται οι λανθάνουσες ευχές μας, οι οποίες
πηγάζουν από σεξουαλικές επιθυμίες. Μεγάλη ώθηση στην έρευνα των ονείρων
έδωσαν δύο Αμερικανοί ερευνητές το 1953, όταν ανακάλυψαν τη φάση του ύπνου που
ονόμασαν REM (γρήγορη κίνηση των ματιών). Στην κατάσταση αυτή βρισκόμαστε κάθε
90 λεπτά στη διάρκεια του ύπνου. Παρ’ όλο που κοιμόμαστε, ο εγκέφαλος
παραμένει ενεργός όπως όταν είμαστε ξύπνιοι. Πειράματα της δεκαετίας του ’50
έδειξαν ότι το 80% των ανθρώπων που ξυπνούν σε αυτή τη φάση του ύπνου
θυμούνται τα όνειρά τους.

Τη δεκαετία του ’70, η θεωρία του Φρόιντ αμφισβητήθηκε όταν ο Άλαν Χόμπσον της
Ιατρικής Σχολής του Χάρβαρντ και ο Ρόμπερτ Μακάρλι βρήκαν τον μηχανισμό της
φάσης REM. Ελέγχεται από έναν διακόπτη στο στέλεχος του εγκεφάλου, ο οποίος
απλά ρυθμίζει το πόσο ξύπνιος είναι ο άνθρωπος.

Έτσι, ο Χόμπσον συμπέρανε ότι τα όνειρα δεν συνδέονται με τις συνειδητές μας
επιθυμίες, ούτε με την πραγματοποίησή τους. Και ότι τα όνειρα δημιουργούνται
από την τυχαία ενεργοποίηση του πρόσθιου τμήματος του εγκεφάλου.

Ο Μαρκ Σολμς, καθηγητής νευροψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν στη
Νότια Αφρική, εξηγεί τη θεωρία του Χόμπσον: «Βλέπουμε εικόνες στα όνειρα
επειδή ο οπτικός φλοιός δέχεται ερεθίσματα. Ακούμε ήχους επειδή ο ακουστικός
φλοιός δέχεται ερεθίσματα. Το πρόσθιο τμήμα του εγκεφάλου συνδέει όλες τις
εικόνες μεταξύ τους σε μία μάταιη προσπάθεια να συνθέσει μία ιστορία για το τι
συμβαίνει. H αφήγηση της ιστορίας δεν σημαίνει τίποτα».

Δεν ονειρεύονται συχνά τα παιδιά

Τη δεκαετία του ’70, οι περισσότεροι επιστήμονες αποδέχθηκαν τη θεωρία
του Άλαν Χόμπσον που λέει ότι τα όνειρα προκαλούνται από τη σύνθεση τυχαίων
εικόνων από τον εγκέφαλο, αποκηρύσσοντας έτσι τις ιδέες του Φρόιντ. Μέχρι που
ο Μαρκ Σολμς ανακάλυψε κατά λάθος ότι ονειρεύονται ακόμα και όσοι έχουν βλάβη
στον διακόπτη του στελέχους του εγκεφάλου, που ρυθμίζει τη φάση REM.

«H ανακάλυψη μας προκάλεσε έκπληξη γιατί νομίζαμε ότι η βλάβη θα εξαλείψει τα
όνειρα. Το ερώτημα λοιπόν επανήλθε: Ποιο τμήμα του εγκεφάλου προκαλεί τα
όνειρα;». H απάντηση ήταν εξίσου απρόσμενη. Δεν ονειρεύονταν όσοι έχουν
υποστεί βλάβη στο τμήμα του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τη γνώση του χώρου.
Ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους επιστήμονες έχει το γεγονός ότι αν
κάποιος παρουσιάζει βλάβη στο κομμάτι που ελέγχει τα κίνητρα για τις πράξεις
μας, σταματά να ονειρεύεται. Αυτοί οι ασθενείς χάνουν κάθε προσωπικό κίνητρο
να κάνουν οτιδήποτε με δική τους θέληση. Μπορούν να κάνουν τα πάντα αρκεί να
τους δώσεις ακριβείς οδηγίες, λέει ο Σολμς. Τα νέα στοιχεία βρίσκονται πιο
κοντά στον Φρόιντ καθώς δείχνουν πως τα όνειρα δεν πηγάζουν από κάποιον
αυτόματο μηχανισμό.

H επιστήμη της νευρολογίας δεν αποκλείει πια τη θεωρία του, ούτε όμως την
υιοθετεί. Σύμφωνα με τον Φρόιντ, τα παιδιά θα έπρεπε να βλέπουν όνειρα που
πραγματοποιούν τις επιθυμίες τους. Πειράματα στα τέλη της δεκαετίας του ’90,
έδειξαν ότι αυτό δεν ισχύει. «Τα παιδιά αναπτύσσουν σταδιακά τη δυνατότητα να
ονειρεύονται. Κάτω των έξι ή επτά ετών δεν ονειρεύονται συχνά και δεν βλέπουν
όνειρα σαν τους ενήλικες πριν από την ηλικία των 10 ετών», λέει ο Γουίλιαμ
Ντόμχοφ.

Ομοιότητες. Έρευνες για τα όνειρα φοιτητών σε όλο τον κόσμο
αποκαλύπτουν ότι οι ομοιότητες είναι μεγαλύτερες από τις διαφορές. Και τα
όνειρα που καταγράφονται σε μελέτες της δεκαετίας του ’50 δεν διαφέρουν
ιδιαίτερα από αυτά του ’90. Σύμφωνα με μία τρίτη θεωρία, την οποία ανέπτυξε ο
Ντόμχοφ μελετώντας χιλιάδες αναφορές ονείρων εδώ και δεκαετίες, ο εγκέφαλος
δημιουργεί όνειρα με τον ίδιο τρόπο που σκέφτεται. «Ο εγκέφαλος κατασκευάζει
μία λογική εικόνα του κόσμου βασιζόμενος σε υλικό που λαμβάνει. Αν δε λαμβάνει
υλικό, όπως συμβαίνει στον ύπνο, το δημιουργεί μόνος του. Έτσι, το όνειρο
είναι μία μορφή σκέψης», εξηγεί ο καθηγητής.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου