Ξεχωρίζουν πλαστούς πίνακες με τεχνητή νοημοσύνη

Ο ιστορικός τέχνης Γιόζεφ Μπάμπεργκερ δίπλα σε ένα σκίτσο για τη θεωρούμενη ως αυτοπροσωπογραφία του Βίνσεντ Βαν Γκογκ και μιας φωτογραφίας του καλλιτέχνη, που βρέθηκε το 1990 σε ένα παλαιοπωλείο. Είναι αυθεντική η αυτοπροσωπογραφία ή η φωτογραφία; Τώρα ένα μηχάνημα μπορεί να «σκέπτεται» με τις… πινελιές και της γραμμές του καλλιτέχνη και να ξεχωρίζει τα πλαστά έργα

Ερωτήματα για την αυθεντικότητα γνωστών έργων τέχνης φιλοδοξούν να απαντήσουν
Ολλανδοί ερευνητές αναπτύσσοντας ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που μελετά τα
χαρακτηριστικά γνωρίσματα σε πίνακες μεγάλων ζωγράφων.

Στο χρηματιστήριο της τέχνης οι ψίθυροι για την αυθεντικότητα έργων
δυναμώνουν. Οι απαντήσεις όμως είναι δύσκολες και συχνά αμφισβητήσιμες.
Μερικές φορές το μάτι του ιστορικού τέχνης δεν αρκεί από μόνο του για να
ξεχωρίσει αν η κίνηση του πινέλου είναι η χαρακτηριστική του Βαν Γκογκ. Ούτε
όμως η τεχνολογία από μόνη της έχει αποδειχθεί αξιόπιστη, παρ’ όλες τις
επιστημονικές προσπάθειες χρόνων. Φασματομετρία, έλεγχος του DNA και ανάλυση
των χρωμάτων είναι μερικές από τις τεχνικές που έχουν χρησιμοποιήσει κατά
καιρούς οι ειδικοί για να πιστοποιήσουν την αυθεντικότητα ενός πίνακα, χωρίς
μεγάλη επιτυχία.

Το νέο σύστημα εξετάζει με μεγάλη ταχύτητα εκατοντάδες πίνακες που αποδίδονται
στον ίδιο καλλιτέχνη εντοπίζοντας τα κοινά τους χαρακτηριστικά. Τα μέλη της
ομάδας στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ δεν θεωρούν πως η δική τους πρόταση
είναι θαυματουργή και τονίζουν πως δεν είναι σκοπός τους να καταργήσουν το
μάτι των ειδικών. Αντίθετα, στόχος τους είναι να βοηθήσουν το έργο τους.

«Το κομπιούτερ θα βρει τα δεδομένα που δείχνουν κοινά γνωρίσματα, αλλά δεν
μπορούμε να αποφασίσουμε αν αυτά τα γνωρίσματα έχουν σημασία ή όχι» λέει ο δρ
Έρικ Πόστμα, υπεύθυνος του προγράμματος με την κωδική ονομασία «Αυθεντικό».
Αυτή την περίοδο, το σύστημα αναλύει όλους τους πίνακες που αποδίδονται στον
Βίνσεντ Βαν Γκογκ. «Γι’ αυτόν τον σκοπό χρειαζόμαστε ειδικούς. Εμείς μπορούμε
να τους προμηθεύσουμε με αριθμούς και αυτοί να τους ερμηνεύσουν. Κάνουμε έτσι
τη ζωή τους ευκολότερη. Αυτή η αλληλεπίδραση είναι η πραγματική αξία του
προγράμματος». Ανακαλύπτοντας μάλιστα γνωρίσματα που ακόμα και οι ειδικοί δεν
σκέφθηκαν ποτέ να αναζητήσουν, το σύστημα μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο
για γενικότερη έρευνα στην ιστορία της τέχνης.

Το «Αυθεντικό» βρίσκεται ακόμα στα πρώτα του βήματα. Αναλύοντας ψηφιακές
εικόνες των έργων του Βαν Γκογκ, εντοπίζει χαρακτηριστικά όπως η αντίθεση των
χρωμάτων, η δομή του καμβά και η κίνηση του πινέλου. Στην πορεία καταγράφει τα
γνωρίσματα που εντοπίζονται στο σύνολο των έργων, αλλά και τυχόν αποκλίσεις.
«Ο υπολογιστής μπορεί να πει αν το έργο είναι αυθεντικό ή πλαστό. Αλλά το
σημαντικό είναι ότι μπορεί να πει γιατί πήρε αυτή την απόφαση» λέει ο
ερευνητής.

Αν ανάμεσα σε αυτούς τους πίνακες υπάρχουν απομιμήσεις, το σύστημα θα τους
εντοπίσει γιατί θα περιέχουν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά από τους
υπόλοιπους, σημειώνει ο Ιγκόρ Μπερεζνόι, μέλος της επιστημονικής ομάδας.

Για να δοκιμάσουν τη νέα μέθοδο, οι ερευνητές ξεκίνησαν με «εύκολα» τεστ.
Ζήτησαν από τον υπολογιστή να αναγνωρίσει ποιοι πίνακες ανήκουν στον Βαν
Γκογκ, ποιοι στον Σεζάν και ποιοι στον Γκογκέν. Το κομπιούτερ απάντησε σωστά
με υψηλό ποσοστό επιτυχίας – 95%. Στη συνέχεια βρήκε ανάμεσα σε έξι πίνακες
του Βαν Γκογκ τον έναν που ζωγραφίστηκε σε καμβά διαφορετικού τύπου.

Πίσω από τα χρώματα

H τελευταία έρευνα της ομάδας εξετάζει τη χρήση των συμπληρωματικών
χρωμάτων από τον Βαν Γκογκ. Αναλύοντας εκατοντάδες πίνακες από φωτογραφίες
χαμηλής ανάλυσης από το Ίντερνετ, το σύστημα χρειάστηκε μόλις λίγες ώρες για
να εντοπίσει κοινά γνωρίσματα – κάτι που το ανθρώπινο μάτι θα έκανε σε πολύ
περισσότερο χρόνο.

«Παρ’ όλο που οι φωτογραφίες ήταν κακής ποιότητας, η μέθοδός μας βρήκε ότι
ο ζωγράφος συνήθιζε να χρησιμοποιεί αντιθετικά χρώματα» εξηγεί ο κ. Μπερεζνόι.
«Μπορώ έτσι να σας πω ότι ο Βαν Γκογκ άρχισε να χρησιμοποιεί τις αντιθέσεις
του μπλε – κίτρινου την τάδε χρονιά, του κόκκινου – πράσινου αργότερα ή ότι
προτιμούσε αντιθετικά χρώματα για να φωτίσει τα περιγράμματα στα πορτρέτα και
τις ανθρώπινες φιγούρες. Νομίζετε ότι θα είχα τον χρόνο να τα διακρίνω όλα
αυτά αν μελετούσα και τους 854 πίνακες με το μάτι;».

Το πρόγραμμα έχει κινήσει το ενδιαφέρον του Μουσείου του Βαν Γκογκ στο
Άμστερνταμ. Οι άνθρωποι του μουσείου συμφώνησαν να προμηθεύσουν στην ομάδα του
Πόστμα εικόνες υψηλής ανάλυσης από όλα τα έργα που διαθέτουν στις συλλογές τους.