Tο φαγοπότι, ιεροτελεστία πολιτισμού

Είναι οριστικό και τελεσίδικο. Εκείνα που δεν λείπουν ποτέ από ένα
αμερικανικό φαγοπότι, είναι η Κόκα Κόλα και τα τσιπς. Αρχαιολόγοι από το
Πανεπιστήμιο της Αριζόνας το απέδειξαν, ψάχνοντας σκουπιδοτενεκέδες στην πόλη
Τούσον.

Από τα τσιμπούσια των κανιβάλων μέχρι την Κόκα Κόλα και τα τσιπς, τα ομαδικά και τελετουργικά φαγοπότια των ανθρώπων καθόρισαν τον πολιτισμό

Υπάρχουν περισσότερο υγιεινοί και λιγότερο κοπιώδεις τρόποι για να αποδείξει
κανείς το ίδιο πράγμα, αλλά οι αρχαιολόγοι λατρεύουν τα σκουπίδια. Όταν χώνουν
το χέρι τους μέσα σε έναν σκουπιδοτενεκέ στην Τούσον, δεν κάνουν τίποτα
παραπάνω από εκείνο που έκαναν πάντα. Τα αρχαία αποφάγια αποκαλύπτουν τι
έτρωγαν και τι έπιναν οι άνθρωποι στους χαμένους πολιτισμούς. Ο Μινωίτες
λάτρευαν το δελφινίσιο κρέας. Οι υπήκοοι του βασιλιά Μίδα έπιναν κρασί, μπίρα
και υδρόμελο. Το αρχαιότερο φαγοπότι που μας είναι γνωστό έλαβε χώρα πριν από
5.000 χρόνια, στο Χάμπλετον Χιλ του Ντόρσετ – και το γνωρίζουμε σήμερα από τα
κόκαλα από χοίρους και βόδια που έχουν βρεθεί.

Το πρώτο βήμα. Το γιορταστικό φαγοπότι αποτελεί μέρος του πολιτισμού
και είναι αυτό μια απόδειξη ότι το φαγητό είναι κάτι παραπάνω από απλή
διατροφή, κάτι που μεταμορφώνει τα κτήνη που απλώς αναζητούν να κορέσουν την
πείνα τους σε κοινωνικά όντα. Ναι, ίσως να ήταν το πρώτο βήμα που έβγαλε τον
άνθρωπο από την πρωτόγονη κατάσταση. Επιστήμονες ανακάλυψαν πρόσφατα ότι
κυνηγοί χιμπατζήδες μοιράζουν το κρέας τελετουργικά σε μέλη της αγέλης τους
ανάλογα με τη θέση που κατέχει καθένα από αυτά στην ιεραρχία της. Το
τελετουργικό φαγητό λοιπόν παγιώνει την ιεραρχία. Οι δικοί μας πρόγονοι
έφτασαν σε αυτό το στάδιο κοινωνικότητας μάλλον πριν από ένα-δύο εκατομμύρια
χρόνια, όταν έπαψαν πια να ψάχνουν για ψόφια σάρκα και άρχισαν το κυνήγι.
Έκτοτε, τα φαγοπότια συνετέλεσαν στον καθορισμό των σχέσεων εξουσίας. Ύστερα
από ένα φαγοπότι, ο οικοδεσπότης και οι καλεσμένοι του συμπεριφέρονται μεταξύ
τους με διαφορετικό τρόπο.

Αφθονία. Για να πετύχει κανείς όταν οργανώνει ένα τσιμπούσι, πρέπει να
έχει άφθονη τροφή. Σε όλη την ιστορική πορεία, η δυνατότητα να έχει κανείς και
να μοιράζει μεγάλες ποσότητες φαγητού ήταν η πιο σημαντική πηγή από την οποία
αντλούσαν τη νομιμότητά τους οι ελίτ. Ο λαβύρινθος της Κνωσού δεν
κατασκευάστηκε για να στεγάσει τον Μινώταυρο, αλλά για να αποθηκεύει σε αυτόν
ο βασιλιάς χιλιάδες πιθάρια με λάδι και σιτηρά. Το μέτρο της επιτυχίας των
φαραώ της Αιγύπτου ήταν η καταπολέμηση των λιμών.

Στις περισσότερες ιστορικές περιόδους, μόνο η ποσότητα του φαγητού καθόριζε
την ταξική υπεροχή – ούτε τα συστατικά της ούτε ο τρόπος με τον οποίο ήταν
μαγειρεμένα. Σε μερικούς τόπους, δεν υπήρξε ποτέ η κοινωνική διαφοροποίηση της
μαγειρικής. Σε μερικά μέρη της Δυτικής Αφρικής, ακόμη και σήμερα οι βασιλιάδες
τρώνε το ίδιο φαγητό με τους υπηκόους τους – απλώς σε μεγαλύτερες ποσότητες.
Τότε, λοιπόν, πότε άρχισε η μαγειρική όπως την ξέρουμε σήμερα;

H αρχαιότερη μαγειρική. Σε ένα νέο βιβλίο με συνταγές από την αρχαία
Μεσοποταμία που ανακάλυψε ο συγγραφέας Ζαν Μποτέρο, δίνει τον τίτλο της
«αρχαιότερης μαγειρικής του κόσμου» στη μαγειρική της βαβυλωνιακής Αυλής στα
μέσα της δεύτερης χιλιετίας. Όμως, η πρώτη λιχουδιά πιθανότατα σερβιρίστηκε
εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια νωρίτερα, στα κανιβαλιστικά τσιμπούσια. Μια
μπουκιά από τα μυαλά των συνανθρώπων τους, που είχαν αφαιρεθεί τελετουργικά
και προσεκτικά από το κρανίο του σφαγμένου, ήταν κάτι το ξεχωριστό – ίσως και
καθοριστικό – για τα ανθρωποειδή από τα οποία καταγόμαστε. Κανένα άλλο
θηλαστικό – ούτε καν οι χιμπατζήδες, που πότε-πότε επιδίδονται σε έναν
παθολογικό κανιβαλισμό – δεν κάνει κάτι τέτοιο.

«Φρούτα». H Κόκα Κόλα και τα τσιπς στους σκουπιδοτενεκέδες της Τούσον
μάς φαίνονται λιγότερο δύσπεπτα, αν τα συγκρίνουμε με τα εδέσματα των
κανιβάλων – θα μπορούσαμε να τα πούμε «φρούτα» της προόδου. Σήμερα, πάντως, η
μαγειρική παράδοση που ξεκίνησε στην Αυλή της Μεσοποταμίας πεθαίνει. Μια νέα
γενιά σεφ, με πρώτον τον Φεράν Αντριά στην Καταλωνία, εργάζονται με ένα
ρεπερτόριο πιάτων που οφείλει περισσότερα στην παγκοσμιοποίηση – και πολύ
περισσότερα στη μαγειρική τεχνολογία – παρά στην παράδοση. Λίγοι διαθέτουν τα
χρήματα που χρειάζονται για να εκτιμήσουν το έργο τους. Και εξ όσων
γνωρίζουμε, δεν έχουν θεαθεί ερευνητές να ψάχνουν τους σκουπιδοτενεκέδες τους.
Ίσως οι αρχαιολόγοι του μέλλοντος.

Ο Φελίπε Φερνάντεζ-Αρμέστο είναι ιστορικός και συγγραφέας έργων για τον
πολιτισμό, καθηγητής στο Κουίν Μέρις Κόλετζ του Λονδίνου.