TPITH AΠOΨH Σύνταγμα με εκπτώσεις;

Από τις 18 Ιουνίου η Ευρώπη δεν διαθέτει ακόμα Σύνταγμα (γιατί δεν είναι, κι
ούτε θα γίνει ποτέ, κράτος, αλλά και γιατί η συνταγματική Συνθήκη, για να
τεθεί σε εφαρμογή, θα πρέπει να επικυρωθεί από τα 25 κράτη-μέλη). Διαθέτει,
όμως, επίσημη επιθυμία να το αποκτήσει. Κι αυτό, σε μια εποχή διεθνούς
αστάθειας και καλπάζοντος ευρω-σκεπτικισμού, μετά μάλιστα την παταγώδη
αποτυχία της προηγούμενης προσπάθειας συμφωνίας, έχει και συμβολική και
ουσιαστική κρισιμότητα. H Σύνοδος των Βρυξελλών του 2004 θα μείνει, συνεπώς,
στην ιστορία γιατί επέτρεψε στην Ευρώπη να συνεχίσει να κοιτάει μπροστά, όχι
όμως, όπως κάποιοι είχαμε ελπίσει, γιατί σηματοδότησε μια στροφή στη μέθοδο
και στη φιλοσοφία οικοδόμησής της.

Παρά τον τελικό, μάλλον ικανοποιητικό σε γενικές γραμμές, συμβιβασμό στα δύο
μεγάλα ζητήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν οι 25 ηγέτες, ο πολιτικαντισμός
υπερίσχυσε, για μια ακόμα φορά, της πολιτικής. Ιδίως αν απαραίτητα στοιχεία
της πολιτικής θεωρούνται η καθαρότητα και η ειλικρίνεια. H συμφωνηθείσα
φόρμουλα για τη λήψη των αποφάσεων (το 55% των κρατών και το 65% του συνολικού
πληθυσμού θα πρέπει να «εκπροσωπείται» για την υιοθέτηση κάθε πρωτοβουλίας του
Συμβουλίου) μπορεί να εκφράζει τον μικρότερο κοινό παρονομαστή των εθνικών
επιδιώξεων, αποτελεί όμως υποχώρηση τόσο έναντι του αρχικού Σχεδίου (που
προέβλεπε διπλή πλειοψηφία 50% – 60%) όσο και σε σχέση με τη λογική και τη
δημοκρατικότητα του τελικού κειμένου. H αύξηση των ορίων μπορεί να καθησυχάζει
(στην ουσία να ξεγελάει) τις ευαισθησίες και των «μεγάλων» (που θέλουν αύξηση
του πληθυσμιακού βάρους τους εντός των αποφάσεων) και των «μικρών» κρατών (που
θέλουν να διατηρήσουν λόγο επί των εξελίξεων, ιδίως μέσω της αρνητικής
δυνατότητας του «μπλοκαρίσματος» αποφάσεων), συνοδεύεται όμως από τέτοιο
πλήθος «διορθωτικών» ρητρών, που το σύστημα γίνεται και δυσεφάρμοστο και
δυσανάγνωστο (τα δύο, δηλαδή, κυριότερα «δημοκρατικά ελλείμματα», που
φιλοδοξούσε εξ αρχής να περιορίσει το ευρωπαϊκό Σύνταγμα).

H διπλή πρόβλεψη ελάχιστου αριθμού 4 κρατών για το όποιο «μπλοκάρισμα» (γιατί
αλλιώς τρεις οποιοιδήποτε από τους «μεγάλους» θα είχαν συνεχώς αυτή τη
δυνατότητα λόγω πληθυσμού) και επίσης ελάχιστου αριθμού 15 κρατών για την
όποια έγκριση (ώστε οι συμμαχίες να είναι ευρείες και οι «μεγάλοι» να
διατηρούν την πρωτοκαθεδρία) αποτελούν την ουσιαστική βαλβίδα λειτουργίας του
συστήματος, αλλά και σφραγίζουν την ουσιαστική ανατροπή των συμφωνημένων
βάσεών του.

Ο νέος μηχανισμός μοιάζει επικίνδυνα με την περιπεπλεγμένη περιπλοκή της
Συνθήκης της Νίκαιας, με την προσθήκη δύο βασικών αποκρυσταλλώσεων: το
πληθυσμιακό βάρος καθιστά τη Γερμανία σαφώς υπερέχουσα της Γαλλίας (και κάθε
άλλης χώρας) σε θεσμική δυναμική (για πρώτη φορά στην ιστορία της Ενωμένης
Ευρώπης), ενώ το όριο του 35% επιτρέπει τη δημιουργία ενός «μεσογειακού μπλοκ»
(Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και Ελλάδα ή Πορτογαλία) για τη συνέχιση πολιτικών,
όπως η γεωργία, που καθίστανται όλο και λιγότερο δημοφιλείς σε συνολικό
επίπεδο. H χώρα μας καλείται να πάψει να συμπαρίσταται και να σχεδιάσει
ενεργητικά τη νέα πολιτική συμμαχιών της.

Πέρα όμως από τα καθαρώς θεσμικά, η Σύνοδος αυτή είχε να λύσει και τον γόρδιο
(όπως αποδεικνύεται) δεσμό της επιλογής του νέου προέδρου της Επιτροπής. Εδώ
οι παλιές συνήθειες αποδείχτηκαν ακόμα πιο δυνατές. Το χάσμα ανάμεσα στον
γαλλογερμανικό άξονα και τη Μεγάλη Βρετανία (για λόγους που συνδέονται
λιγότερο με την ταυτότητα της Ευρώπης που θέλουμε και περισσότερο με την
ιστορία αυτής που πασχίζουμε ν’ αφήσουμε πίσω), η δυσθυμία από τη διαχείριση
Προντι, η δυσκολία υπέρβασης της πεπατημένης (ο μόνος που φαίνεται να
συγκεντρώνει κάτι σαν συναίνεση είναι ο Λουξεμβούργιος Γιούνκερ, ο οποίος όμως
έχει δηλώσει ότι δεν αφήνει τη χώρα του), ο δηλητηριασμός του κλίματος από
προσωπικές επιθέσεις, δεν προοιωνίζονται τίποτε καλό. Είναι κρίμα για την
Ευρώπη, γιατί το κοινό της συνταγματικό σχέδιο έχει στο βάθος δυναμική και
προοπτική (ιδίως στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής και της εξωτερικής και
αμυντικής χειραφέτησης). Είναι κρίμα και για την Ελλάδα, γιατί διαθέτει τον
καλύτερο υποψήφιο αλλά δυσκολεύεται να το πιστέψει και να το υποστηρίξει.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου.