AΦIEPΩMA Aυτόχθονες λαοί στα πρόθυρα της εξαφάνισης

Αριστερά, η Γιανομάμι Γκουιμάρ και η μαϊμού της η Γιαρίμα. Δεξιά, ένας βοσκός ταράνδων στη Σιβηρία

Σήμερα υπάρχουν περίπου πέντε χιλιάδες ιθαγενείς λαοί που έχουν αναπτύξει
ισάριθμες κουλτούρες. Όλοι τους έχουν πανάρχαιους δεσμούς με τη γη, το νερό
και τη φύση, με την οποία συνήθως συνυπάρχουν αρμονικά. Αυτοί οι άνθρωποι
κινδυνεύουν σε μόνιμη βάση από δυνάμεις του έξω κόσμου. Έχουν συχνά
εξολοθρευτεί από τη βία που τους έχει ασκηθεί και από τις ασθένειες που τους
έχουν μεταδοθεί. Οι πολιτισμοί τους έχουν υποστεί αλλαγές από ιεραπόστολους
και εντατικές επιχειρηματικές δραστηριότητες. Οι αυτοσυντηρούμενες οικονομίες
τους έχουν διαλυθεί από αναπτυξιακές προσπάθειες των εθνών-κρατών στα οποία
ανήκουν. H γη τους έχει καταπατηθεί από εμπορικές επιχειρήσεις εξόρυξης
μεταλλευμάτων και πρώτων υλών, καθώς επίσης και από άκληρους αγρότες που
αναζητούσαν εναγωνίως ένα κομμάτι γης για να επιβιώσουν οι ίδιοι.

Θα επιχειρήσουμε μια γνωριμία μαζί τους και θα επισημάνουμε τη σπουδαιότητα
της ύπαρξής τους για τον δυτικό κόσμο, του οποίου ο «επιτυχημένος» υλικά
πολιτισμός έχει τόσο μεγάλη επίδραση πάνω τους. Για τη σύγχρονη οικολογική και
ανθρωπολογική σκέψη, οι λαοί αποτελούν ζωντανά παραδείγματα πανάρχαιων αξιών,
όπως είναι η μέριμνα για τις επόμενες γενιές, η ολιστική θεώρηση της φύσης, η
αφοσίωση στην έννοια της κοινότητας. Επιπλέον, οι πολιτισμοί αυτοί, που
αναπτύχθηκαν μέσα στη φύση και στηρίζουν την ύπαρξή τους σε αυτή, είναι οι
πρώτοι που υποφέρουν όταν αυτή δηλητηριάζεται, υποβαθμίζεται ή εξαντλείται. Σε
έναν κόσμο, βέβαια, που απειλείται από μαζικές εξαφανίσεις ειδών,
καταστρεπτικές κλιματικές αλλαγές, ρύπανση του εδάφους, του αέρα και των
υδάτων, κανένας πολιτισμός δεν είναι ασφαλής, πόσο μάλλον οι μικρές κοινότητες
των ιθαγενών.

Νεαρός Ασμάτ από τη Νέα Γουινέα. Οι πληθυσμοί της Παπούα (περίπου 1.000.000) ανήκουν σε περίπου 250 διαφορετικές φυλές και συνιστούν ένα σπανιότατο σε εύρος φάσμα πολιτισμών και γλωσσών

H ιστορία των πεντακοσίων και πλέον χρόνων της επαφής των Ευρωπαίων με
διάφορους ιθαγενείς λαούς σε όλο τον κόσμο ξεκίνησε μέσα από μια διαδικασία
ευρωπαϊκής επέκτασης, με βαρύτατες συνέπειες για τους λαούς αυτούς, που συχνά
οδήγησε στην εξαφάνισή τους. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, πρέπει να
αντιληφθούμε και να εκτιμήσουμε το γεγονός ότι οι ιθαγενείς λαοί είναι οι
μοναδικοί προστάτες τεράστιων και οικολογικά ελάχιστα διαταραγμένων περιοχών,
από τις οποίες οι σύγχρονες κοινωνίες μας εξαρτώνται περισσότερο από όσο
μπορούμε να φανταστούμε. Περιοχών που ρυθμίζουν τον κύκλο των υδάτων, βοηθούν
στη διατήρηση της σταθερότητας του κλίματος και αποτελούν τον ζωτικό χώρο
δεκάδων χιλιάδων απειλούμενων με εξαφάνιση ειδών. Επιπλέον, οι λαοί αυτοί
κατέχουν έναν θησαυρό οικολογικής γνώσης ανεκτίμητης αξίας, έναν χάρτη της
βιολογικής ποικιλότητας της Γης από τον οποίο εξαρτάται η ίδια η ζωή. Στα
έθιμα, τις γλώσσες και τις πρακτικές αυτών των λαών βρίσκεται κωδικοποιημένη η
κατανόηση της φύσης και της ανθρώπινης διάστασης μέσα σε αυτή.

Κατά τη διάρκεια των αιώνων της εκμετάλλευσης, από τον Ευρωπαίο άποικο ή τον
εξόριστο κατάδικο, περιοχών της Βόρειας και της Νότιας Αμερικής, της Αφρικής,
της Αυστραλίας και άλλων περιοχών του πλανήτη, πολύ λίγο είχε γίνει αντιληπτό
ότι οι κυριαρχούντες στον κόσμο πολιτισμοί δεν θα μπορούσαν να διατηρήσουν την
οικολογική υγεία του πλανήτη χωρίς τη βοήθεια των πολιτισμών που εξαφανίστηκαν
ή κινδυνεύουν με εξαφάνιση.

Περιβαλλοντική ηθική

H βιολογική ποικιλότητα, η τόσο σημαντική για τη διατήρηση ζωντανών, δυναμικών
οικοσυστημάτων και για τη βελτίωση της ανθρώπινης ύπαρξης μέσω της εξέλιξης
της επιστήμης, είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με την πολιτισμική ποικιλότητα.
Ομάδες ανθρώπων, ζώντας σε διάφορα μέρη της Γης, ανέπτυξαν σε μεγάλο βαθμό
αποκλίνουσα περιβαλλοντική προσαρμογή, η οποία όμως σιγά σιγά άρχισε να
εκτοπίζεται από μία παγκόσμια κουλτούρα που σε πολύ μεγάλο βαθμό βασίζεται
στην κατανάλωση υλικών αγαθών. Έχει αρχίσει να γίνεται αντιληπτό πλέον ότι αν
αυτός ο κυρίαρχος πολιτισμός επιθυμεί να επιβιώσει και να ευημερήσει θα πρέπει
να μάθει πολλά για τη χρηστή διαχείριση, την περιβαλλοντική ηθική και τη
μέριμνα για τις επόμενες γενιές. Και φυσικά οι πιο κατάλληλοι, ίσως, για να
«διδάξουν» τέτοιες αρχές είναι εκείνοι οι ιθαγενείς λαοί που για αιώνες τις
διατηρούν, τις εφαρμόζουν και τις σέβονται.

H απειλή της αλόγιστης ανάπτυξης

Μια γυναίκα Μασάι αδιαβροχοποιεί τη στέγη της καλύβας της με φρέσκια κοπριά αγελάδας

H αλόγιστη οικονομική ανάπτυξη, οι εξορύξεις μεταλλευμάτων, οι αντλήσεις
πετρελαίου, οι αυτοκινητόδρομοι, τα φράγματα, η εντατική υλοτομία και
κτηνοτροφία απειλούν ολοένα και περισσότερο τους τελευταίους ιθαγενείς. H γη
τους υφίσταται πραγματική εισβολή. Αυτή η ανάπτυξη συνήθως δικαιολογείται στο
όνομα των πλεονεκτημάτων που παρέχει σε όλους, συμπεριλαμβανομένων και των
ιθαγενών. Στην πράξη, από τέτοιου είδους ενέργειες κερδίζουν κάποιοι που ούτε
καν ζουν στη χώρα όπου γίνονται τα έργα και σπανίως οι ιθαγενείς, οι οποίοι
εκτοπίζονται από τη γη τους, περιορίζονται σε μικρότερες περιοχές,
εξολοθρεύονται από ασθένειες που τους μεταδίδονται από τους νεοφερμένους και
δυσκολεύονται να επιβιώσουν εφαρμόζοντας παραδοσιακούς τρόπους παραγωγής.

Για παράδειγμα, μόνο το 2% της Αμαζονίας μπορεί να στηρίζει μακροπρόθεσμα
γεωργικές δραστηριότητες. Παρ’ όλα αυτά η αποικιοποίηση του τροπικού δάσους
συνεχίζεται με έντονους ρυθμούς και οι ιθαγενείς αποτελούν τα κύρια θύματα
αυτής της επέλασης. Λιγότερο από το 6% των ιθαγενών πληθυσμών έχει επιβιώσει
από την εποχή της «ανακάλυψης» της Αμαζονίας από τον «πολιτισμένο» κόσμο. Στην
Αυστραλία οι Αβορίγινες εκδιώχθηκαν από τη γη τους, η οποία μετατράπηκε σε
πεδίο πυρηνικών δοκιμών και ορυχεία εξόρυξης ουρανίου. Στο Μπανγκλαντές ο
στρατός δικαιολόγησε τη γενοκτονία εις βάρος των ιθαγενών λέγοντας ότι «μας
ενδιαφέρει η γη, όχι οι άνθρωποι».

Άγνοια και προκατάληψη

H καταστροφή αυτών των λαών οφείλεται, μεταξύ άλλων, και στη μη κατανόηση εκ
μέρους μας του τρόπου ζωής τους. Πίσω από αυτή τη στάση υπάρχει συχνά
προκατάληψη, πολιτιστική άγνοια, ρατσισμός, πολιτικά και οικονομικά οφέλη και
μια πλήρης υποτίμηση του ανθρώπινου κόστους. Την ίδια στιγμή οι ιθαγενείς,
ζώντας με τη μοναδική και αναντικατάστατη γνώση της συνετής διαχείρισης του
περιβάλλοντος, ίσως κρατούν το κλειδί της συλλογικής μας επιβίωσης. Οι
περισσότεροι απ’ αυτούς θεωρούν τους εαυτούς τους προστάτες και όχι ιδιοκτήτες
της γης και των πηγών της και ορίζουν την ύπαρξή τους σε αναφορά με τον τόπο
στον οποίο διαμένουν ή μετακινούνται. Εφαρμόζουν ως επί το πλείστον
αυτοσυντηρούμενη οικονομία, ο τύπος της οποίας καθορίζει συνήθως την κοινωνική
και πολιτική τους δομή και οργάνωση. Μπορεί λοιπόν να είναι κυνηγοί –
τροφοσυλλέκτες, ψαράδες, νομάδες ή ημινομάδες, μετακινούμενοι δασοκαλλιεργητές
ή αυτοσυντηρούμενοι αγρότες καλλιεργητές. Συνήθως, οι κοινωνικές τους σχέσεις
περιορίζονται στα όρια της φυλής και συμπεριλαμβάνουν τόσο συλλογική
διαχείριση της γης και των φυσικών πόρων και πολύπλοκα δίκτυα δεσμών ανάμεσα
σε άτομα όσο και ομαδική λήψη αποφάσεων, συνήθως με τη διαμεσολάβηση των
γεροντότερων μελών της κοινωνίας.

Ελπίδες για δικαίωση

Βουσμάνα της Μποτσουάνα σε ώρα εργασίας. Οι Βουσμάνοι μοιράζονται όλα τους τα υπάρχοντα και είναι πολύ φιλήσυχοι

Σήμερα, πλέον, έπειτα από πολλούς αγώνες κατά τις τελευταίες δεκαετίες, που
εκατοντάδες ομάδες ιθαγενών οργανώθηκαν πολιτικά και ένωσαν τις δυνάμεις τους
για να υπερασπίσουν τις πηγές τους και τον τρόπο ζωής τους, διαφαίνεται μια
ουσιαστικότερη παγκόσμια υποστήριξη, η οποία δίνει κάποιες ελπίδες για τη
δικαίωση αυτών των αγώνων. Δεν είναι τυχαίο ότι τα Ηνωμένα Έθνη κήρυξαν τη
δεκαετία 1995-2004 δεκαετία για τα δικαιώματα των ιθαγενών λαών.

Εξωτικά σουβενίρ

Οι ιθαγενείς λαοί συχνά αντιμετωπίζονται ως εμπόδιο στην ανάπτυξη, αντικείμενα
μελέτης, εξωτικά σουβενίρ για τουρίστες ή εν δυνάμει υλικό προς προσηλυτισμό
σε κάποια θρησκεία, παρ’ όλο που είναι στην πράξη μέλη σύνθετων και δυναμικών
κοινωνιών, με αίσθηση του σκοπού της ύπαρξής τους και με κοινωνικούς δεσμούς
που πολλοί στις δικές μας «σύγχρονες» κοινωνίες θα ζήλευαν.

Αν και συχνά θεωρούνται ως πρωτόγονα απομεινάρια ενός μακρινού παρελθόντος
προορισμένα να εξαλειφθούν στο όνομα της «προόδου», οι ιθαγενείς λαοί δεν
είναι ούτε οπισθοδρομικοί ούτε διακατέχονται από άγνοια. H φαινομενικά απλή
τεχνολογία τους τούς επιτρέπει να ζουν καλά σε σκληρές περιβαλλοντικές
συνθήκες, όταν η δική μας «υψηλή» τεχνολογία αποδεικνύεται συχνά ανίκανη να
επιβιώσει. Χάρη στη στενή σχέση τους με το περιβάλλον, την εξάρτηση και
ταύτισή τους με τους φυσικούς πόρους, αποτελούν τους καλύτερους συντρόφους του
φυσικού κόσμου.