TPITH AΠOΨH Kατασκευή βασανιστών

Οι εικόνες «δημιουργούν» πολιτική. Όσο και αν διαφωνεί κανείς με αυτή την
επικίνδυνη άποψη, ένα πράγμα είναι σίγουρο. Οι φρικιαστικές φωτογραφίες που
απεικονίζουν τα κτηνώδη βασανιστήρια των Ιρακινών αιχμαλώτων στο κρατητήριο
του Αμπού Γκράιμπ, θα αλλάξουν τον ρου της Ιστορίας. Ήδη, έχουμε την πρώτη
απτή παρενέργεια. Έτσι, για πρώτη φορά, το 52% των Αμερικανών απορρίπτουν μετά
βδελυγμίας τη συνολική πολιτική του Μπους («Spiegel», 11/5/2004).

Όμως, το σκληρό ερώτημα είναι άλλο. Δηλαδή, πώς είναι δυνατόν ένας έφεδρος από
μια μικρή αμερικανική πόλη, που φοράει τη στρατιωτική στολή, να βγάζει από
μέσα του ένα «άγριο κτήνος» (όπως έλεγε χαρακτηριστικά ο Λέων Τολστόι
); Με άλλα λόγια: Πώς είναι δυνατόν ένας συνηθισμένος πολίτης να καταπατά
ξαφνικά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των Ιρακινών με ηλεκτροσόκ και σεξουαλικές
ταπεινώσεις;

H απάντηση στο ερώτημα τούτο έχει πολλαπλές διαστάσεις. Κατ’ αρχήν, η
αμερικανική κοινωνία έχει, αναμφίβολα, γαλουχηθεί από την ακροδεξιά αντίληψη
των «νεοσυντηρητικών» (Γούλφοβιτς κ.λπ.), που υποστηρίζει ότι τα «σάπια» έθνη
(rogue nations), όπως το Ιράκ, πρέπει να ανατρέπονται με οποιοδήποτε μέσον.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, υφίσταται σήμερα ένα αμείλικτο ερώτημα: Δηλαδή, τα
απάνθρωπα βασανιστήρια στις φυλακές του Αμπού Γκράιμπ είχαν διαταχθεί
απευθείας από τα υψηλόβαθμα στελέχη των Ενόπλων Δυνάμεων (ή της CIA); Σήμερα
μπορούμε να απαντήσουμε με σιγουριά ότι αυτό ακριβώς συνέβη. Έτσι, τον
Αύγουστο του 2003, οι επιτελείς του Ράμσφελντ έστειλαν στο Ιράκ τον παλιό
διοικητή του Γκουαντάναμο, δηλαδή τον στρατηγό Μίλερ.

Ο τελευταίος συνέστησε αδιάντροπα στους ιδιώτες (φύλακες) που επιτηρούσαν το
κρατητήριο, να δημιουργήσουν όλες εκείνες τις προϋποθέσεις, ώστε οι ανακρίσεις
των αιχμαλώτων να είναι «επιτυχείς» και «γόνιμες» (Ρ. Krugman ).
Σε ποια άλλη κατάληξη, εκτός από τα βασανιστήρια, θα μπορούσε να οδηγήσει μια
τέτοια κυνική σύσταση;

Επομένως, όλα αυτά εντάσσονταν σε μια συνολική κοσμοαντίληψη που είχε η
κυβέρνηση Μπους για την παγκόσμια νομιμότητα. Είναι, μάλιστα, χαρακτηριστικό
ότι κάποια στιγμή κρατούνταν στις φυλακές του Ιράκ 43.000 άτομα, χωρίς να
γνωρίζουν ακριβώς για ποιον λόγο συνελήφθησαν. Επιπλέον, πολλοί μιλούν σήμερα
για τους «κρατουμένους-φαντάσματα» (ghost detainees, «Washington
Post», 11/5/2004).

Πάντως, θα ήταν εντελώς εσφαλμένο, κατά τη γνώμη μου, να γίνει αποδεκτό ότι οι
Αμερικανοί μικροαστοί έκαναν ξαφνικά σαδιστικά βασανιστήρια, επειδή τους
διέταξαν οι ανώτεροί τους. Κανείς δεν διενεργεί εύκολα θηριωδίες, αν δεν
πιστεύει στην ηθικότητα αυτών των ενεργειών. Γιατί;

Γιατί τα βασανιστήρια χαράζουν μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ του πολίτη κα
του βάρβαρου, μεταξύ του πολιτισμένου και του άγριου. Τα βασανιστήρια χωρίζουν
τους ανθρώπους από τους «υπανθρώπους» (W. Sofski, Πραγματεία
περί της βίας).

Και πράγματι: Μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η
κυβέρνηση Μπους ταύτισε γενικευμένα όλους τους ισλαμιστές με το αρνητικό
στερεότυπο του λάγνου, του βίαιου και του αιμοβόρου Άραβα. Όλοι αυτοί οι
εχθροί έπρεπε να ατιμασθούν (ή να εξοντωθούν), γιατί αποτελούσαν μια «εν
δυνάμει» απειλή για τα συμφέροντα του απλού αμερικανικού λαού! Αυτή την
ιδεολογία ενστερνίσθηκαν οι στρατιώτες και οι πολίτες εκείνοι, που διέπραξαν
συνειδητά (και υπερήφανα) τις παραπάνω φρικαλεότητες εναντίον των Ιρακινών
αιχμαλώτων.

Αλλιώς δεν μπορεί να ερμηνευθεί διαφορετικά, γιατί οι θλιβεροί βασανιστές
πόζαραν ευτυχισμένα μπροστά στον φωτογραφικό φακό, που απεικόνιζε τους
σακατεμένους και γυμνούς αντιπάλους τους!

Με άλλα λόγια: Οι αυτουργοί των παραπάνω απεχθών πράξεων ένιωθαν τη γλυκιά
απόλαυση από τη δημιουργία μιας τάξης ανθρώπων που είναι υποδεέστεροι
(Rorty). Όλα θυμίζουν τη μεταχείριση των Εβραίων από τους ναζί (ή την
ταπείνωση των «μαύρων» από τους λευκούς Αμερικανούς).

Ποιο είναι το συμπέρασμα από όλα αυτά; H ιστορία του Αμπού Γκράιμπ αποδεικνύει
ανάγλυφα με ποιον τρόπο η απαράδεκτη ρεπουμπλικανική εξουσία του Μπους
μετέτρεψε τους συνηθισμένους ανθρώπους σε βασανιστές. Ο αμερικανικός λαός
πρέπει, επιτέλους, να απαλλαγεί στις επόμενες εκλογές από αυτή την επικίνδυνη
κυβέρνηση! Βέβαια, οι απαίσιες τούτες φωτογραφίες «θα στοιχειώνουν τη
συνείδησή του για πολύ καιρό» (L. Sante)!

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής στο ΑΠΘ.