Διαστάσεις Διάλογος πολιτισμών

Ας μη μας εκπλήσσει η όξυνση του ισλαμικού φανατισμού. Υπήρχε στην Ευρώπη
ένα μετριοπαθές Ισλάμ και το αφήσαμε να πεθάνει. Ας φροντίσουμε τουλάχιστον
τώρα να εγκαινιάσουμε έναν διάλογο ανάμεσα στο κράτος και τη μνήμη.

«Πρέπει να κουβεντιάσουμε, Λουίζα». «Γιατί, άρρωστος είσαι;» (του Αλτάν, από το Εσπρέσσο)

Να ξεκαθαρίσουμε πρώτα μερικά πράγματα. Άλλο Ισλάμ και άλλο ισλαμισμός. Άλλο
ισλαμισμός και άλλο ισλαμικός ολοκληρωτισμός. Άλλο θρησκευτικός ολοκληρωτισμός
και άλλο φονταμενταλισμός. Ακόμη και στον φονταμενταλισμό, μπορούμε να
διακρίνουμε (τουλάχιστον) δύο πλευρές: μια μυστικιστική και μια επιθετική έως
τρομοκρατική. Δύσκολα πράγματα, πολύπλοκα. Για τον Μπους και τη συμμορία του,
άχρηστα και περιττά. Απαραίτητα όμως για όποιον θέλει να κατανοήσει το
μυστήριο που λέγεται Ισλάμ. Να μην το αντιμετωπίζει ως πηγή του κακού. Να
διαψεύσει τον Χάντινγκτον και να θέσει τις βάσεις για έναν διάλογο μεταξύ
πολιτισμών.

Οι πραγματικοί πολιτισμοί και οι πραγματικές κουλτούρες δεν συγκρούονται
μεταξύ τους, λέει στην Κοριέρε ο Ρωσοβόσνιος ιστορικός Πρέντραγκ
Ματβέγιεβιτς. H σύγκρουση επέρχεται όταν οι πολιτισμοί εκφυλίζονται σε
ιδεολογίες. Το Ισλάμ βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπο με ένα πρόβλημα που έζησαν οι
χριστιανοί τους προηγούμενους αιώνες. Υπάρχουν δύο εναλλακτικές λύσεις:
εκσυγχρονισμός του Ισλάμ ή ισλαμοποίηση της νεωτερικότητας. Εμείς καταφέραμε
να εκσυγχρονίσουμε τον χριστιανισμό καταργώντας τις θανατώσεις στην πυρά και
την Ιερά Εξέταση, χωρίς να αγγίξουμε τη Βίβλο ή τα Ευαγγέλια. Το ίδιο μπορούν
να κάνουν και οι Άραβες. Υπάρχουν όμως δύο προβλήματα. Πρώτον, έχουν ακόμα
ισχυρές μνήμες από την αποικιοκρατία. Δεύτερον, δεν γνώρισαν ποτέ τον
διαφωτισμό. Πώς μπορούμε λοιπόν να τους βοηθήσουμε; Πώς μπορούμε να τους
πείσουμε να προχωρήσουν στον δικό τους εκσυγχρονισμό; Όχι βέβαια με τον
πόλεμο, που καθιστά το Ισλάμ πιο επιθετικό. H μόνη λύση είναι ο διάλογος.

Θα μπορούσαμε βέβαια να έχουμε σήμερα ανάμεσά μας ένα Ισλάμ ευρωπαϊκό και
μετριοπαθές, ώστε να το αντιπαραθέτουμε με πειστικό τρόπο στο μοντέλο των
φανατικών. Το είχαμε αυτό το Ισλάμ: αντί να το προστατεύσουμε, όμως, το
αφήσαμε να καταστραφεί. Στη Σρεμπρένιτσα, οι «χριστιανοί ταλιμπάν» έσφαξαν
7.000 λαϊκούς μουσουλμάνους κάτω από τα μάτια των Ολλανδών κυανόκρανων. Το
αποτέλεσμα είναι ότι οι λίγοι μουσουλμάνοι που απέμειναν στη Βοσνία στράφηκαν,
με τη βοήθεια και της Σαουδικής Αραβίας, σε ένα επιθετικό Ισλάμ, που δεν είχε
προηγούμενο στην Ευρώπη. Ίσως να είναι πια αργά για να κλείσουμε αυτή την
πληγή. Ας μας χρησιμεύσει όμως ως μάθημα ότι την ιστορία δεν μπορούμε να την
αγνοούμε.

Διάλογος και γέφυρες, όχι απαγορεύσεις και καταστολή. Την απαγόρευση της
μαντίλας στα γαλλικά σχολεία, ο Ματβέγιεβιτς την έβλεπε στην αρχή θετικά.
Σιγά-σιγά όμως διέκρινε την ανάδυση ενός (ακόμη) φανατισμού, του «λαϊκού
ολοκληρωτισμού». Το πραγματικό ερώτημα που τίθεται εντέλει είναι απλό. Τι
είναι προτιμότερο: να φοιτά μια κοπέλα σε ένα λαϊκό σχολείο φορώντας μαντίλα ή
να μην πηγαίνει καθόλου στο σχολείο;